وسط حقيقى افلاك چه مركز زمين مركز جميع افلاك كليّه است ، و بدين سبب قريب به نصف فلك در زير زمين باشد و نصف ديگر بر بالاى زمين . پس چون كوكب در زير « 1 » زمين واقع شود زمين حايل شود ميان او و بصر و لا محاله غير مرئى باشد ، و چون بر بالاى زمين آيد مرئى گردد و دايره‌اى كه فاصله باشد ميان نصف مرئى و نصف غير مرئى آن را افق خوانند ؛ و به حسب اختلاف بلاد ، نصف مرئى و غير مرئى مختلف شود و آفاق مختلف گردد و ازمنه طلوع و غروب كواكب در تقديم و تأخير اختلاف پيدا كند . و دو قطب افق دو نقطه سمت رأس و سمت قدم باشد ؛ اعنى دو طرف خطى كه به استقامت قامت شخص از دو جانب به فلك منتهى شود ؛ و مراد از قطب دائره دو نقطه‌اى است بر كره از دو طرف ؛ مقابل دايره كه بعد هر يك از آن دو نقطه به اطراف آن دايره برابر باشد و اگر آن دايره عظيمه بود يعنى بر مركز گذشته بود بعد هر يك از آن دو نقطه از دايره ، با بعد نقطه ديگر از دايره نيز برابر باشد . و دو قطب كره دو نقطه باشد بر دو جانب كره ؛ كه چون كره متحرك باشد البته آن دو نقطه ساكن باشند ، و در وقت حركت كره هيچ نقطه بر آن كره وراى دو قطب ساكن نتواند بود و دو قطب كره دو قطب دايره نيز باشد كه بر سمت حركت كره مفروض باشد ؛ خواه دايرهء عظيمه باشد و خواه نه . و هر دايره كه بر وسط نگذشته باشد آن را صغيره خوانند . و عظيمه‌اى كه بر سمت حركت كره باشد آن را منطقهء آن كره خوانند . و منطقهء فلك اعظم را معدل النهار گويند . و نشان اين دايره به حسب حس چنان باشد كه از نقطه مشرق روز نوروز برآيد و به نقطه مغرب آن روز گذرد ؛ و از زير زمين باز به نقطهء « 2 » مشرق پيوندد و دو قطب اين دايره دو قطب فلك اعظم

--> ( 1 ) الف : « زير » ندارد . ( 2 ) ب ، ج : « به نقطه » ندارد .