فصل پنجم از باب اوّل از مقاله دوّم در بيان علّت و معلول و ذكر اقسام علل و بعضى از احوال آنها و بيان وجوب تناهى علل و ابطال دور و تسلسل هر چه افاده كند وجود شىء را ، يا افاده كند قوام شيء را ، آن مفيد را علّت گويند و آن شيء را معلول . پس مفيد وجود ، علّت وجود باشد و مفيد قوام « 1 » ، علت ماهيت . مثال علّت وجود ، نار است كه مفيد وجود حرارت است ، و آفتاب است كه مفيد وجود ضوء نهار است و مانند آنها . و مثال علّت قوام ، جنس ماهيت باشد و فصل ماهيت ، و همچنين مادّهء شيء باشد و صورت شيء و علّت مفيده وجود ، اگر خود افاده كند وجود « 2 » شيء را ، آن را فاعل و علت فاعلى گويند و اگر باعث وداعى شود ديگرى را بر افاده وجود شيء ، آن را غايت و علت غايى خوانند . پس علّت غايى نيز مفيد وجود باشد ، چه او را مشاركتى در افاده وجود باشد . مثال علت فاعلى ، ذات نجّار نظر به سرير ، و مثال علّت غايى ، تصوّر كردن نجّار وصول نفعى را به وى ، چه تصور نفع باعث شود نجّار را بر ساختن سرير . و علّت ماهيّت ، اگر ماهيت با آن هنوز بالقوّه باشد و بالفعل و تمام نباشد

--> ( 1 ) ب : قيام . ( 2 ) ب : وجودش .