عبارت از دو حصهء مدار يومى است ، كه يكى تحت افق و ديگرى فوق افق باشد ، هميشه با هم برابرند . پس هميشه روز و شب در آن مواضع « 1 » با هم برابر باشد ، و هر موضعى كه از خط استوا دور بود به قدر دورى او افقش مائل شود . و قطب شمالى از افق مرتفع ، و قطب جنوبى منخفض گردد . و قوس الليل و قوس النهار مختلف شود « 2 » قوس النهار مدارات شمالى بزرگتر شود ، و قوس الليل خوردتر و در مدارات جنوبى برعكس اين ، و موضع هر چند دور تر بود از خطّ استواء تفاوت بيشتر حاصل شود . پس در خطا استوا هر يك از روز و شب به قدر دوازده ساعت بود ، و هر چند به طرف شمال رود ، روز شمالى از دوازده ساعت بيشتر ، و شب كمتر شود ، تا به جائى رسد كه اطول ايّام به قدر شانزده ساعت و ربع ساعت باشد ؛ و آن موضع منتهاى اقاليم باشد در عرض ، نزد جمهور . و از آن موضع به طرف شمال قليلى از عمارت يافته‌اند ، و به جهت قلّت اعتبار نكرده ، و بعضى اعتبار آن قليل نيز كنند و آخر عمارت را آخر اقاليم گيرند . و همچنين در مبدأ اقاليم در عرض نيز اختلاف شده ، و نزد جمهور مبدأ اقليم اول موضعى بود كه عرض بلد از خط استوا دوازده درجه و دو ثلث درجه باشد . و درازى اطول ايّام دوازده ساعت و سه ربع ساعت بود ، و از آنجا تا خط استوا به جهت قلّت عمارت داخل اقاليم نشمرند ، و بعضى ديگر آن عمارت قليل را اعتبار كرده ، مبدأ اقليم اوّل را از خط استوا گيرند و در مبدأ و منتهاى ساير اقاليم اختلاف نيست . و هر اقليم تا اقليم ديگر به نصف ساعت تفاوت كند . و صورت اقاليم از اين شكل متصوّر شود .

--> ( 1 ) الف ، ب : موضع . ( 2 ) الف : « و قوس الليل و قوس النهار مختلف شود » ندارد .