( CS ) اما معنى اينكه مركز ارض ؛ مركز عالم است آن است كه كرهء ارض در وسط حقيقى كرهء عالم واقع است ؛ به حيثيتى كه مركز حجمش منطبق است بر مركز عالم ، بلكه جرم ارض ، خود به منزلهء مركز عالم است . چه كره ارض را نسبت « 1 » به افلاك قدر محسوس نيست و وجود نقطه‌اى بيش ندارد و دليل بر بودن ارض در مركز عالم كه وسط حقيقى عالم است ، آن است كه قمر هرگاه و در هر موضع « 2 » كه مقابله حقيقى با شمس حاصل كند ، منخسف گردد - و مقابله حقيقى آن است كه با هم متقاطر « 3 » شوند . يعنى شمس بر يك طرف قطرى باشد از اقطار عالم ، و قمر بر طرف ديگر همان قطر . و قطر عبارت از خطّى است كه بر مركز كره گذشته باشد - « 4 » و چون سبب انخساف حايل شدن ارض است ، ميان شمس و قمر ، پس ارض بايد كه در ما بين طرفين قطر مذكور

--> ( 1 ) ب : نظر . ( 2 ) ب ، ج : وضع . ( 3 ) ب ، ج : مقاطر . ( 4 ) الف : گذرد .