چون آمد او را ، آيا نيست در جهنم منزل كافران ؟ و ايضا جهاد اصغر چنانچه از مطالب گذشته فهميدى يك شاخه از درخت جهاد اكبر است . زيرا كه گردن به شمشير نهادن به جز ترك حيات دو روزهء دنيوى نيست و اين را بسا كفار هم نمودند يا به جهت عار و ننگ ، يا به جهت دشمنى اسلام ، يا به جهت چيز ديگر . پس ترك سر بذاته كمال نيست ، بلكه بسا باشد كه و بال گردد . پس وقتى كمال است كه به جهت خدا باشد نه به جهت خرما و نه به جهت حب رياست و مدح و ثنا . اگر به اين مقام رسيد و شهيد شد يك شاخه درخت نفس امّاره را كه حب حيات است بريده و شاخه بزرگترش كه حب رياست است و لو در بهشت ، هنوز مانده ، و ريشه و تنه اين درخت كه حب ذات باشد بالمرّه مانده . بلى چون ترك سر كردن و از جان گذشتن فى ذاته امر مشكلى است و انصافا كار بزرگى است ، اگر چه به جهت رياست باشد و از كافر صادر شود ، به جهت اين ، نام او را جهاد نهادند و او را قيّم جهاد نفس ساختند . و لكن آيات و اخبار به اعلى صوتها ندا كنند كه اين جزء آن است . آيا لفظ اصغر و اكبر تو را كافى نيست ؟ و اين تقسيم نظير قول خدا است انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ 239 و كذا آيات ديگر و حال آن كه بالبديهه جهاد با نفس لازم دارد بذل مال را و اين‌ها به جهت نظر مردم است كه گويند مال و جان ، و معنى جهاد نفس و عيوب باطنه نفهمند ، با آن كه همين بذل مال و جان هم در آيات مقرون به لفظ فى سبيل اللّه است تا بفهمى كه اگر فى سبيل اللّه نباشد كمال نيست بلكه و بال است ، مثل آنچه كفار كنند و يا شخص به جهت رياء ، مدح و ثنا نمايد . بلى چون در جهاد ، اعلاء كلمة اللّه و اطفاء كفر بذاته هم خوب است و قصد قربت ضرور ندارد ، پس اگر شخص به جهت سيم و زر ، يا به جهت رياء يا مدح و ثنا جنگ نمود ، خواه كشته شود و خواه نشود ، اسقاط عقاب از خود نموده . مثل اداء دين رياءا . و آيا خدا با او چه خواهد كرد ؟ چه خواهد داد ؟ ظاهر است كه گمان ما به خدا جز احسان نيست سبقت رحمته غضبه : 240 پيشى گرفته رحمت او غضب او را . سؤال : اگر گوئى تفريع جميع شرور بر اين سه محبت ، با آن كه مرجع همه به حب ذات است نفهميديم چرا همه را تفريع بر حب ذات نكردى ؟ جواب : محبت ذات چون تنه و ريشه درختى است كه از وى دو شاخه برويد ، يكى كوچك و ضعيف‌تر و يكى بزرگ و قوىتر و از هر يك از اين دو شاخه برگ‌ها و ميوه‌ها و شاخه‌هاى نازك بيشمار