همان خيال و علم ، ديدن شود با آن كه هنوز علاقه به اين بدن باقى است . از اينجا بفهم كه جميع مراتب خيال و علوم بعد از موت چگونه همه ديدن شوند و چگونه لذت خالص باشند يا عذاب خالص . خدايا به تو پناه بريم . امّا سرّ آن كه چرا بعضى از خواب‌ها بعينه واقع مىشود و محتاج به تعبير ندارد و بعضى ديگر محتاج به تعبير و تأويل است ، البته دانسته‌اى كه از حكيم ، كار بىحكمت صادر نمىشود و دانسته‌اى كه قرآن مجيد بلكه همهء كتب آسمانى ، محكمى دارد و متشابهى . محكم آن است كه معنى او ظاهر است و ظاهر او مقصود و مراد است و ظهور او به طورى است كه محتاج به عبارت ديگر و تعبير ديگر و تأويل ندارد و گمراهى و شقاق در تأويل او و بيرون بردن او را از ظاهر او است ، و متشابه به عكس او است كه ظاهر او مراد نيست و محتاج به تعبير ديگر و تأويل است و گمراهى و نفاق در عمل كردن به ظاهر او است و بايد او را تأويل به محكم نمود و محكم ، تعبير و تأويل او است لهذا محكمات را امّ الكتاب گفت كه بازگشت ديگران به او است چنانچه مرجع اطفال به امّ است و همهء اينها در سورهء مباركهء آل عمران است كه فرمود هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ 46 . و چون دانستى كه خواب حق و صدق ايضا نيست مگر وحى كه حق تعالى آن وحى را به واسطهء ملك به بندهء مؤمن خود فرستاده و لازمه وحى ، محكم و متشابه است ، پس لا بد بايد خواب بر دو قسم باشد ، محكم و متشابه . خواب محكم بعينه واقع مىشود و خواب متشابه محتاج به تعبير و تأويل است . بفهم چه گفتم . [ سر وجود محكم و متشابه در وحى الهى و رؤيا ] و امّا سرّ آن كه چرا بايد وحى الهى محكم و متشابه داشته باشد بسيار بسيار است . يكى آن كه اين از بوته‌هاى امتحان و محك بزرگ خدا است و لازمهء تكميل اهل تكليف و لازمهء هر دين وجود امتحان است تا خارجى خارج شود و مؤمن به بوته‌ها بگدازد و خالص شود . چنانچه فرمود الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ 47 ( الخ ) و از زبان حضرت موسى ( ع ) در اعراف فرمود إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِي مَنْ تَشاءُ 48 ( الخ ) . و يكى آن كه دار تكليف دار اختيار است و ايمان اضطرارى كمالى ندارد ،