حال بعون اللّه بيان كنيم سر قبح كذب را عقلا . اوّل بدان كه حسن و قبح عقلى مراتب دارد ، بعضى آن است كه از حيوان و اطفال نيز بروز كند مثل محبوبيّت حيات و رياست و لذّات كه پيش گفتيم و مثل وجوب شكر منعم و وجوب جزاى احسان به احسان كه هر دو از حيوانات نيز بروز كند و به لسان حال ، دعاء به منعم و صاحب خود كنند و در مقام خدمت و جان‌فشانى ايشان برآيند ، رجوع كن به احاديثى كه تفسير اذكار و السنهء حيوان و مرغان مىكند ، و مثل محبت نسل و اولاد و هكذا . و بعضى آن است كه جز مميّزين و عقلاء نفهمند و از غير ايشان بروز نكند ، چون قناعت و حفظ مؤونه . و بعضى آن است كه جز دانايان و زيركان نفهمند و عقل هر كسى اعتقاد و تصديق حسن و قبح و امكان و وجوب و امتناع او نتواند نمود ، مثل بسيارى از مسائل حكميّه . و بعضى آن است كه غير از معصوم به سرّ و لمّ آن بر نخورد . و بعضى آن است كه غير از اولو العزم كسى نداند . و بسيارى آن است كه غير از محمد و آل محمد ( ص ) احدى نداند . و به عدد ما لا يتناهى در جا بماند كه جز خدا كسى نداند . حال گوئيم اما قبح كذب ، اتفاق ادلهء اربعه در جميع فرق بر او قائم است و اطفال بىتميز هم مسلّم دارند و به هم نيز اعتراض كنند كه تو نگفتى مثلا فلان چيز فلان جا است پس چرا نبود يا من ديدم نبود ، چنانچه در خلف وعده اشاره كرديم . و اما سرّ قبح و زشتى او از دو جهت است ، يكى نظر به ذات او كرده قطع نظر از مفاسدى كه بر او مترتّب است و يكى به جهت مفاسد و ضررى كه لازمهء او و مترتّب بر اوست . اما از جهت اول ، سرّش آن است كه نقض غرض است و وضع شىء در ضد محل است زيرا كه بديهى است كه خدا زبان و بيان را آينهء جهان‌نماى ، بلكه واجب و محال و ممكن نما و موجود و معدوم و ظاهر و باطن و غيب و شهود نما ، قرار داده و به جهت شهادت هر چه هست و نيست و ما كان و ما يكون ساخته و خدا چنين حاكى عامّ و تامّى نيافريده و نخواهد آفريد ؛ و آينه‌اى كه سفيد را سياه و سياه را سفيد بنمايد و زشت را زيبا و زيبا را زشت به نظر آورد حال او چه خواهد بود ؟ و اما از جهت دوم ، ظاهر است از مراتب او كه ذكر كرديم . و مفاسدش اين است كه هيچ نظمى از نظام دنيا و آخرت باقى نمىماند و تعيّش هيچ كافر و مؤمن ممكن نيست و با هيچ يك از مقاصد خمسه راست نيايد و از براى احدى به قدر ذرّه‌اى اعتبار نماند و اگر با حيوانى چهار مرتبه خلاف كنى و دامن حركت دهى كه جو دارد و هر