كه عاقل هرگز كارى نكند مگر آنكه اوّل در او فائده و كمالى و لذّتى بيند ، پس هميشه محرّك شخص در جميع كارها همين يك چيز است . و ظاهر است كه شخص تا كارى را واجب و لازم نداند و بر خود حتم نكند ممكن نيست كه حركت نمايد و او را به عمل آورد و ايضا هرگز ترك نكند شغلى را مگر آنكه در آن شغل و كار نقصانى و المى بيند و ظاهر است كه اين ترك نيز تا حتم نمىشد ترك نمىشد . آيا شنيده‌اى قاعدهء ( الشّيء ما لم يجب لم يوجد ) را ؟ يعنى هر فعل و تركى تا واجب نشود موجود نشود . و از جهت همين برهان و سرّ است كه حكماء مىگويند افعال خدا معلّل به غايت و غرض نيست زيرا كه خدا چون كامل بالذّات است پس هرگز كارى به جهت كمال نكند و چون تحصيل كمال در كارهاى او نيست پس در كارهاى او غرض و غايت متصوّر نيست . بلكه مىگويم اين وجوب و حرمت عقلى اختصاص به عقلاء ندارد بلكه هر كه را حيات و شعورى است حتّى كرم خرّاطين و پشه و مگس و مورچه و ساير حيوانات ، همه اين وجوب و حرمت را مسلّم و مرعى دارند و نكنند كارى مگر آنكه اوّل فائده او را ملاحظه كرده‌اند و اباء و امتناع نكنند از شغلى مگر آنكه اوّل منقصتى در او ديده‌اند . اگر گوئى در اينجا دو مطلب بود ، يكى صغرى ، و او اين بود كه كمال غايت انسان است ، و يكى كبرى ، و او اين بود كه تحصيل كمال واجب است عقلا ؛ مطلب دويم به غايت خوب ظاهر شد و صغرى خوب ظاهر نشد و تا ظاهر و بديهى نشود مطلب تمام نيست ؛ جواب گوئيم كه ما اين مطلب را سال گذشته در مقدّمات فن اخلاق گفته‌ايم باز اشاره مىكنم و به بيان مختصر او را واضح مىسازم و به آن نيز رجوع كن كه فوائد ديگر نيز دارد . پس مىگويم بعونه ، در سورهء ذاريات كه فرمود وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ 28 يعنى خلق نكردم جنّ و انس را مگر به جهت اين كه عبادت كنند مرا ، غايت ايجاد و نهايت كمال را عبادت قرار داده ؛ و در حديث قدسى معروف ( كنت كنزا مخفيّا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لكى اعرف ) 29 يعنى بودم من گنج نهان ، پس دوست داشتم كه شناخته شوم ، پس خلق كردم خلق را به جهت اين كه شناخته شوم ؛ در نظر ظاهر غايت را معرفت قرار داده . با آنكه آيهء شريفه را نيز تفسير به معرفت كرده‌اند و فرموده‌اند غرض از اين عبادت معرفت است . لِيَعْبُدُونِ اى ليعرفون . 30 و لكن آنچه فى الحقيقة غرض و غايت ايجاد است محبّت است و اگر خود معرفت و تصديق و علم