و فرموده باشد « قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ » « 1 » . و بعد از آنكه اين آيه شنيده باشد « فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ » « 2 » مگر آنكه از فهم و تميز و قوّت نظر بىبهره باشد . و اگر كسى خواهد كه حسب الواقع اختلاف صحابه و طعن بعضى بعض ديگر را و قدح و ردّ و لعن كه در ميانشان بوده و آنچه تابعين ردّ بر ايشان كرده و طعن نموده‌اند بداند ، و همچنين اختلاف و طعن و قدح و اعتراضات تابعين را كه با يكديگر داشته‌اند خواهد بداند كتاب « نظّام » را مطالعه نمايد . شيخ ابو عثمان جاحظ گفته كه نظّام از تمام ناس شديد الإنكارتر بوده به روافض به سبب طعن ايشان به بعض صحابه تا اينكه رجوع كرد به فتاوى صحابه و مطّلع شد به قضاياى مختلفهء ايشان و آنچه كرده‌اند با استعمال رأيهاى خود در دين خدا و متبصّر شد به احوال ايشان ، پس آنچه از مطاعن كه روافض ذكر كرده‌اند با زيادتى ذكر كرد و در كتابهاى خود انتظام داد . و باز ابو عثمان جاحظ از بعض رؤساى معتزله نقل كرده كه مىگفته غلطهاى ابو حنيفه در احكام عظيم است و خلق را گمراه ساخته و غلط حمّاد « 3 » اعظم از غلط ابو حنيفه است براى آنكه اصل اوست ، و ابو حنيفه فرع است و از او آموخته ، و غلط ابراهيم اغلظ و اعظم از حمّاد است ، و غلط علقمه « 4 » و اسود اعظم است از غلط ابراهيم براى آنكه ابراهيم اعتماد بر آن دو كس كرده . و غلط ابن مسعود از غلط همه اعظم است براى آنكه او اصل اين جماعت است و اوّل كسى است كه وضع اديان به رأى خود مىكرد و مىگفت : اقول فيها برأيي ، فإن يكن صوابا فمن اللّه ، و ان يكن خطأ فمنّى « 5 » . وقتى كه ثمامه همراه رشيد خليفه بود در خراسان اصحاب و ائمهء حديث نزد او رفته استدعاى كتابى كه در ردّ ابى حنيفه و ابطال اجتهاد و رأى او تصنيف كرده بود

--> ( 1 ) . زمر ( 39 ) 65 . ( 2 ) . ص ( 38 ) 26 . ( 3 ) . حماد بن ابى سليمان . ( 4 ) . علقمة بن قيس . ( 5 ) . المحلى ، ج 1 / 59 .