اوصاف مذكوره يك نسبت است ، و هرگاه بطلان مقتضاى آن در يكى ظاهر شد وثوق به عينيّت هيچ كدام نخواهد بود . جواب گوئيم كه : اين ايراد وارد نمىشود مگر بر كسى كه گويد : اگر اين مفهومات بديهيه عين ذات واجبند و هيچ عاقلى قائل به اين نيست چه جاى اينكه علماى محقّقين به اين امر سخيف قائل توانند شد ، و ايشان كه معترفند به اينكه ادراك كند ذات مقدس صانع تعالى ممتنع است چون توانند گفت كه اين مفهومات بديهيه عين ذات واجب است ! بلكه مراد ايشان به عينيه آن صفات آن است كه ذات واجب تعالى بدون اتّصاف او به صفتى و بدون ملاحظه انتساب او به امرى بر او موجود و عالم و قادر و غير آنها از امورى كه صادق مىآيد بر واجب بالذات صادق مىآيد . پس مراد از وجود واجب عين ذات واجب بودن آن است كه ذات واجب بدون ملاحظهء امور خارجه منشأ صدق موجود است و مثل زيد نيست كه در زمانى كه متعلق جعل نباشد موجود بر او صادق نيايد و بعد از تعلّق جعل موجود بر او صادق آيد خواه كسى به تحقق وجود زيد در خارج قابل باشد يا نباشد ، چه به هر دو تقدير صدق موجود به او به محض ذات نيست و همچنين در ايام رضاع بر او قادر به بسيارى از امورى كه از ايشان صادر مىشود صادق نمىآيد و بعد از اتّصاف به كيفيتى كه قدرت مىگويند قادر صادق مىآيد ، پس زيد لذاته قادر نيست و بر مذكور قياس كن غير مذكور را « 1 » .

--> ( 1 ) . سفينة النجاة : 36 - 38 .