امّا بحث اوّل : ما معتقديم كه خداوند متعال فاعل مختار است [ يعنى همان قادر بودن ] نه اينكه فاعل موجب باشد و پيش از اثبات اين مدعا دو مقدمه مىآوريم : مقدمه اوّل : در كتب حكمت براى فاعل هشت قسم ذكر شده كه عبارتند از : 1 - فاعل بالطبع 2 - فاعل بالجبر 3 - فاعل بالرضا 4 - فاعل بالعناية 5 - 9 فاعل بالتجلى 6 - فاعل بالقصد 7 - فاعل بالتسخير 8 - فاعل بالقسر حال فلاسفه خداوند را فاعل بالتجلى مىدانند و عرفا ذات حق را فاعل بالرضا مىدانند و متكلمين صانع را فاعل بالقصد مىپندارند . مقدمه دوّم : فاعل مختار يا قادر عبارتست از كسى كه : به قول حكماء ان شاء فعل و ان لم يشاء لم يفعل و يا به قول متكلمين : يصح منه الفعل و الترك ، فى المثل ما انسانها نسبت به صوم ماه مبارك فاعل مختاريم يعنى فعل و ترك آن هر دو براى ما مقدور است و اگر بخواهيم انجامش داده و اگر نخواستيم انجام نمىدهيم . بر همين اساس جمع كثيرى از افراد بشر با اراده و اختيار خود روزه مىگيرند و جمع بيشترى هم با اراده و اختيار روزه را ترك مىكنند و . . . و فاعل موجب عبارتست از چيزى كه فعل و ترك يك اثر براى او مساوى نيست و داراى اراده و اختيار نيست بلكه نسبت به اثرى كه با اين فاعل سنخيت دارد مجبور به فعل است همانند نار و حرارت ، شمس و ضياء و . . . و نسبت به اثرى كه با اين فاعل مسانخت ندارد مجبور به ترك است همانند نار و برودت ، شمس و تاريكى و . . . و ما بين فاعل مختار و موجب امتيازاتى وجود دارد كه مهمترين آنها عبارتست از اينكه : در فاعلهاى موجب انفكاك فعل از فاعل اثر از مؤثر ، معلول از علت امرى محال و ممتنع است يعنى الّا و لا بد هركجا فاعل بود فعل