مطلب پانزدهم : آيا شرط رسيدن به ثواب و عقاب موافات است يعنى مؤمنى كه كار نيك كرده بايد تا آخر هم با ايمان بوده و مؤمن بميرد تا به ثواب برسد و يا اگر بعدا كافر هم شد ثواب آن اعمال نيك را خواهد گرفت ؟ و كافرى كه در دنيا گناه كرده آيا شرط عقاب اينست كه مسلمان نشود و توبه نكند و كافر بميرد و يا به مجرّد گناه عقاب را استحقاق پيدا مىكند و لو بعدا مسلمان و تائب گردد ؟ در اين زمينه چهار نظريه عنوان شده : 1 - گروهى بر آنند كه همان وقتى كه مكلف در دنيا اطاعت خدا نموده و يا كار قبيح را مرتكب شده و معصيت خدا نمود همان لحظه مستحق ثواب براى كار نيك و عقاب براى كار زشت مىگردد و موافات شرط نيست يعنى بعدها اگر كافر هم بشود و با كفر هم بميرد به ثواب آن كار نيك خواهد رسيد . 2 - گروهى بر آنند كه ثواب و عقاب را شخص در آخرت استحقاق پيدا مىكند نه در دنيا تا موافات شرط نباشد . 3 - و گروه سوّم بر آنند كه هنگام مرگ استحقاق ثواب و عقاب مىآيد پس آنكه كافر مىميرد ثوابى ندارد . 4 - گروه چهارم مىگويند كه در هنگام طاعت استحقاق ثواب مىآيد ولى با يك شرط و آن موافات است آنگاه اگر خداى عالم على الاطلاق مىداند كه اين شخص مؤمن از دنيا خواهد رفت و شرط محقق خواهد شد از هم اكنون استحقاق ثواب براى او هست و نيز در هنگام معصيت استحقاق عقاب مىآيد ولى با همان شرط موافات پس اگر خدا مىداند كه او توبه نكرده و كافر خواهد مرد از همين حالا جزء مجرمين و اهل جهنم محسوب مىگردد و امّا اگر در قسمت اول خدا مىداند كه او طاعت را حبط نموده و كافر مىميرد و يا در قسمت دوّم مىداند كه عاصى توبه خواهد نمود نه اولى با آن