زبان با شيوهء رسم الخط چه اندازه تفاوت است . « 1 » صورت رسم الخطى نسخه‌ها را به گونهء امروزى برگردانيده‌ام ( ك / گ ، ج / چ ، د / ذ « 2 » ، آنچ / آنچه ، آنك / آنكه ، مرو / مر او ، و . . . ) ، امّا در گونه‌هاى زبانى دست نبردم و از اين رو اندكى ناهمسانى در متن نهايى به چشم مىآيد ( مانند : وا / با ، اوفتادن / افتادن ، گوايى / گواهى ، كز / كه از ، وز / و از ) . 6 . با وصفى كه پيش‌تر از نسخه‌هاى زاد المسافر كرده‌ام ، در مواردى به ناچار بايد به « تصحيح قياسى » روى آورد ، و البتّه « تصحيح قياسى » امرى است دشوار و محتاج اجتهاد و احتياط بسيار . توجّه من در « تصحيحات قياسى » بر دو نكتهء اساسى معطوف بوده است : خصوصيّات سبك‌شناس يك اثر ، « 3 » معنا و مفهوم متن . هر آنجا كه به « تصحيح قياسى » دست يازيده‌ام ، ضبط نسخه‌هاى سه‌گانه ( ) را در پانوشت نشان داده‌ام و به انجام « تصحيح قياسى » تصريح نموده‌ام . حواشى مختصرى نيز - پيرامون ضبط نسخ و يا اثبات متن - نوشته‌ام كه با جاى گرفتن در ميان دو خط كژ / / از گزارش اختلافات نسخ ، متمايز گرديده است . 7 . ساختار و نظم زاد المسافر - پس از ديباچه و فصلى در مقدّمهء كتاب - تنها بر اساس « قول » است و در برخى قول‌ها عنوان « فصل » نيز آمده است ، همين و بس . « 4 » با توجه به آنكه برخى قول‌ها طولانى است و در هر قول از مفاهيم فرعى گوناگونى - در راستاى موضوع اصلى قول - سخن گفته شده ، كوشيده‌ام با تفكيك و تبويب ( پاراگراف‌بندى ) مناسب متن ، خواننده را در آگاهى از سير كلّى كتاب يارى دهم ، هم چنان كه سعى

--> ( 1 ) . براى آگاهى از مبحث مهمّ گونه‌هاى زبان و دوگانگى آن با شيوه‌هاى رسم الخط ، ر . ك : تاريخ نسخه‌پردازى و تصحيح انتقادى نسخه‌هاى خطّى ، صص 295 - 318 . ( 2 ) . البتّه يادكردنى است كه پيشينيان پارسىگو ميان « د » و « ذ » در تلفّظ و كتابت فرق مىنهادند . براى آگاهى از آيين‌مندى آن ، ر . ك : مقدّمهء لغت‌نامهء دهخدا ، « املاى فارسى » ، احمد بهمنيار ، صص 168 - 169 . ( 3 ) . همان گونه كه استاد دكتر على رواقى بدين بنده يادآور گرديده ، سبك شناخت هر متن و اثرى در گرو شناخت سه عامل است : گونهء زبانى ، گونهء فرهنگى ، گونهء شخصى ( سبك فردى ) . سخن در اين سه گونه بسيار است كه اميدوارم روزى جناب ايشان خود آن را به قلم در آورد . ( 4 ) . در نسخهء C از « قول پنجم » به بعد ، مالك نسخه عناوين فرعىاى در حاشيه افزوده كه غالبا حاكى از عدم شناخت از سير كلّى كتاب و پيوستگى و گسستگى ( وصل و فصل ) مطالب است . اين عناوين بر ساخته را بذل الرّحمن در متن ويراستهء خود وارد كرده و از اين راه با پاراگراف‌بندى نادرست ، به نظم كلّى كتاب خدشه وارد كرده است .