در كتاب مفاخر اسلام نيز مرقوم است كه ميرزا محمد استرآبادى مؤلف كتاب منهج المقال معروف به رجال كبير است . وى از علماى نجف بوده ، اواخر عمر را در مكّه گذرانده و در 1028 ه . ق در مكّه از دنيا رفته است . آيا وى همين منتجب الدين است ؟ « 1 » ولى آقاى دانش‌پژوه - رحمه اللّه - ، وى را متوفى 1026 ه . ق و نويسندهء كتاب آيات الاحكام مىداند ، « 2 » ولى چنين كتابى جزء رسالات ضياء الدين نيست . شاگرد و داماد ميرزا محمد استرآبادى محدّث اخبارى مسلك ملا محمد امين استرآبادى متوفى 1036 ه . ق و صاحب كتاب فوائد المدنيه است . وى ادعا كرده كه در حلقهء درس ميرزا محمد به سلك اخباريون در آمده است . به احتمال بسيار ، وجود ميرزا محمد در مكّه و ملا محمد امين در مدينه موجب شده كه گروهى از علماى استرآباد به علت آشوب زمانه به حجاز مهاجرت كنند ، من جمله مير محمد مؤمن استرآبادى كه داماد ملا محمد امين بوده است و به گفتهء كتاب امل الآمل در سال 1097 ه . ق به واسطهء عداوت اهل تسنن در مكّه به شهادت رسيد . « 3 » در اينجا لازم است كه اشارهء مختصرى هم به عقايد اخبارى شود . اخباريون چند تن از علماى شيعه بودند كه علم اصول را براى حل مشكلات علمى كافى نمىدانستند ، بلكه معتقد بودند كه دشواريهاى علمى بايد به وسيلهء اخبار از پيامبر ( ص ) و ائمه ( ع ) حل شود . « 4 » در كتاب استرآبادنامه مرقوم است كه ملا محمد امين اولين كسى بوده كه فرقهء جعفرى را به دو فرقهء اجتهادى ( اصولى ) و اخبارى تقسيم كرد و مجتهدان را به تخريب دين متهم نمود . « 5 » وى در آغاز از علماى اصولى بود ، ولى چون به مدينه و سپس به مكّه

--> ( 1 ) . مفاخر اسلام : 8 / 462 . ( 2 ) . فهرستوارهء فقه هزار و چهار صد سالهء اسلامى ، ص 105 . ( 3 ) . مفاخر اسلام : 8 / 462 . ( 4 ) . فهرستوارهء فقه هزار و چهار صد سالهء اسلامى ، ص 126 . ( 5 ) . استرآبادنامه ، ص 141 .