المحقق الدواني
11
تهليليه ( فارسى )
جلال الدين بيش از شصت جلد كتاب در علوم مختلف نوشته و فهرست تأليفات او تا آنجا كه به دست آمده ، بدين قرار است : تفسير قرآن مجيد هفت كتاب ، فلسفه و كلام بيست و چهار كتاب ، منطق هفت كتاب ، فقه و اصول و حديث هشت كتاب ، هيأت و هندسه و رياضى پنج كتاب ، اخلاق و ادبيات فارسى و علوم غريبه هفت كتاب . از اين كتابها بعضى تاكنون در تركيه و هندوستان و ايران و عراق به طبع رسيده است ، از جمله : شرح عقايد عضدى ، رسالة في اثبات الواجب القديمة و الجديدة ، خلق افعال ، اخلاق جلالى ، نور الهداية ، عرض لشكر ، و شرح تهذيب المنطق و الكلام ، الزرواء . شرح غزلى از حافظ به مطلع : « در همه دير مغان نيست چو من شيدايى » * « خرقه جايى گرو و باده و دفتر جايى » از تأليفات ديگر او مىتوان نام برد : رسالة في تحقيق نفس الامر ، رسالة في اثبات الجوهر المفارق ، رسالة في عدالة ، رسالة في الحكمة ، شرح الهياكل ، المسائل العصر في الكلام ، . . . نيز از جمله آثار ارزشمند وى « انموزج العلوم » است كه دربارهء ده علم به شرح زير داد سخن داده است : علم حديث ، اصول فقه و علم فقه ، اخلاق ، طب ، كلام ، تفسير ، هندسه ، هيئت ، منطق ، ارثماطيقى . كتاب او در « علم النفس » ( روان شناسى ) ، به گفتهء « كشف الظنون » در سه فصل است : فصل اول در اثبات اينكه جوهر نفس مغاير با جوهر بدن است . فصل دوم در بقاى نفس بعد از فناى بدن ، فصل سوم در مراتب نفوس از نظر سعادت و شقاوت بعد از مفارقت بدن . آن گاه خاتمهاى به اين فصل افزوده و در آن ، عالم سهگانه ( عالم عقل ، عالم جسم ، عالم جان ) را شرح داده است و اينكه وجود از ذات حق به اقصى مراتب موجودات سرايت مىكند .