شريعت و حكمت ، و تدوين و تكميل مباحث الهيّات آماده سازند . خلاصهء انديشه‌هاى معتزله : معتزله معتقداند كه افعال خير از خدا و افعال شرّ از انسان است ، قرآن مجيد مخلوق و محدث است و قديم نيست ؛ خداى تعالى در قيامت [ هم ] ديده نمىشود ؛ هرگاه مؤمن مرتكب گناهى چون زنا و شراب‌خوارى گردد در منزلتى ميان دو منزلت [ مؤمن و كافر ] قرار گيرد يعنى نه مؤمن باشد و نه كافر بلكه فاسق باشد ؛ اعجاز قرآن در صرفه است يعنى به دليل اينكه خدا ذهن‌ها و همّت‌ها را از آوردن نظير آن مصروف يا منصرف گردانيد ، و گرنه در نفس خود معجز نيست ، و اگر خدا تازيان را از معارضهء با آن منصرف نساخته بود به معارضه برمىخاستند و مانند آن را مىآوردند . ( - جرجانى ، تعريفات ، 198 ؛ ابشيهى ، المستطرف ، 13 - 14 ، « حاشيه » ) .