به شيوهء متأخّران و بنابر اصول عقايد اشعرى كتاب مواقف قاضى عضد الدّين ايجى ( فت ، 756 ه . ق . ) است كه بارها شرح و تفسير شده ، و از شروح دقيق و معروف آن شرح ميرسيد شريف جرجانى ( فت ، 816 ه . ق ) است ، كه از جملهء كتب عمده و اساسى اين فنّ است . از زمان امام فخر رازى به بعد ، اصول و مباحث فلسفى به تدريج در علم كلام داخل شد ، « 1 » چنان كه ديگر تمييز اين دو علم از همديگر به سختى ممكن است . از معروف‌ترين كتاب‌هايى كه به اين شيوه يعنى طريقهء فلسفى - كلامى نوشته شده يكى كتاب طوالع قاضى بيضاوى ( فت ، حدود 716 ه . ق ) است ، و ديگرى تجريد الكلام خواجه نصير طوسى است . * * * آنچه تا كنون خوانديد ، مقدّمه‌يى بود براى آشنا ساختن ذهن خوانندگان ، با مباحث علم كلام ، بويژه آن عدّه‌يى كه چندان با علم كلام و مباحث و فرقه‌هاى آن آشنايى نداشتند . اينك از مباحثى كه ياد شد آنچه داراى اهمّيّت خاصّ است ، به صورت مبسوط و گسترده بحث مىكنيم و هر يك از مباحث مهم كلامى را در چهارچوب تاريخى خود قرار مىدهيم تا سير اين علم در ادوار اسلامى روشن‌تر گردد .

--> ( 1 ) . با اين كه اين اختلاط و التباس ميان فلسفه و كلام پس از مرگ امام فخر آغاز شده ، امّا هنوز آثار او از اين اختلاط بر كنار مانده بود ، و از اينجاست كه ابن خلدون مىگويد ( مقدّمه ، 466 ) « . . . و من اراد ادخال الرّدّ على الفلاسفة فى عقائده فعليه بكتب الغزّالىّ و الامام ابن الخطيب فإنّها و ان وقع فيها مخالفة للاصطلاح القديم فليس فيها من الاختلاط فى المسائل و الالتباس فى الموضوع ما فى طريقة هؤلاء المتأخّرين من بعدهم . . . »