اين وزير در بغداد تشكيل مىداده همواره حاضر مىبوده است . چون در آغاز به تشبيه و تجسيم اعتقاد داشته ، معتزله ، به ويژه جاحظ ، خيّاط و ابن ابى الحديد بر او تاخته‌اند ، و به ويژه جاحظ او را بسيار دنبال كرده است . امّا چنان كه گفتيم وى بعدها با امام صادق و امام موسى كاظم ارتباط يافت ، و از بسيارى از اين عقايد دست برداشت . « 1 » از مؤلّفان ديگر شيعه در كلام ابو الحسن على بن ميثم تمّار ( نيمهء دوم قرن دوم ) ، صاحب كتاب الكامل فى الامامة ، و ديگرى مجالس هشام بن الحكم ؛ يونس بن عبد الرحمن قمّى ( فت ، 208 ه . ق . ) ، از معاصران امام صادق ( ع ) و امام موسى كاظم ( ع ) ، و صاحب تأليف در امامت و ردّ بر غلاة ؛ ابو عيسى ورّاق ( فت ، 247 ه . ق . ) از متكلّمان و نويسندگان بزرگ شيعه و از مخالفان جاحظ بصرى ، و صاحب كتاب السقيفة و اختلاف الشيعة و كتاب المقالات ؛ ابو جعفر محمّد بن عبد الرحمن بن قبهء رازى ( اوايل سدهء چهارم ) از بزرگان متكلّم شيعه كه در آغاز معتزلى بوده ، و بعد از آن فرقه روى گردانده و به مذهب شيعهء اماميّه گرويده و در امامت كتابى به نام الانصاف نوشته كه فضلاى بعدى از جمله شيخ صدوق در كمال الدين و تمام النعمه و سيّد مرتضى در الشافى و الفصول ، و ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه از آن بسيار نقل كرده‌اند . « 2 » قديم‌ترين كتابى كه در كلام شيعه بر جاى مانده و به دست ما رسيده كتاب الياقوت است تأليف ابو اسحاق ابراهيم بن نوبخت ( نيمهء اوّل سدهء چهارم هجرى ) از افراد خاندان شيعى معروف به آل نوبخت يا خاندان نوبختى . اين كتاب در ضمن شرحى كه علّامه حسن بن مطهّر حلّىّ ( 648 - 726 ه . ق . ) به نام انوار الملكوت فى شرح الياقوت بر آن نوشته ( و در آن تمام ياقوت را جزء به جزء نقل كرده ) به دست ما رسيده است . قبل از علّامهء حلّىّ ، عزّ الدّين عبد الحميد بن ابى الحديد ( 586 - 656 ه . ق . ) مورّخ و متكلّم معتزلى متمايل به شيعه نيز آن كتاب را شرح كرده بوده است ، ولى از اين شرح اثرى باقى نيست . « 3 » ابن راوندى ، مشهور نيز در دفاع از شيعه در برابر معتزله كتابى به نام فضايح المعتزله ( در ردّ بر فضايل المعتزلهء جاحظ بصرى ) نوشته است ، كه در ضمن كتاب الانتصار خيّاط معتزلى ( در ردّ فضايح المعتزله ) باقى مانده است . ديگر از متكلّمان بزرگ اماميّه ابو عبد اللّه محمّد بن النّعمان بن عبد السلام ملقّب به

--> ( 1 ) . نجاشى ، رجال ، 304 - 305 ؛ نوبختى ، فرق الشيعة ، 66 ؛ سيّد مرتضى ، الشافى ، 12 - 13 ؛ اقبال ، خاندان نوبختى ، 79 - 80 . ( 2 ) . نجاشى ، رجال ، 265 - 266 ؛ سيّد مرتضى ، الشافى ، 100 ؛ ابن ابى الحديد ، شرح نهج البلاغه ، 1 / 69 ؛ 2 / 220 . ( 3 ) . اقبال آشتيانى ، خاندان نوبختى ، 196 .