شيخ مفيد و معروف به ابن المعلّم ( 336 - 413 ه . ق ) است . وى در زمان خود رئيس فرقهء اماميّه بوده ، و كتب مفيدى در فقه ، اصول فقه و علم كلام تأليف كرده است . از كتب كلامى او الاركان فى دعائم الدين و نقض فضيلة المعتزله ( در ردّ كتاب جاحظ ) مشهور است . ابن نديم در الفهرست ، « 1 » ابن حجر در لسان الميزان ، « 2 » و ابن عماد حنبلى در شذرات « 3 » همه او را به كثرت علم و قدرت دفاع از اصول تشيّع و زهد و تقوى و بخشندگى ستوده‌اند . و اخيرا كتاب سودمندى در علم كلام « 4 » او به چاپ رسيده است . ديگر از متكلّمان بزرگ شيعه ، ابو القاسم على بن حسين ، ملقّب به علم الهدى و معروف به سيّد مرتضى يا شريف مرتضى ( 355 - 436 ه . ق . ) برادر سيّد رضى گردآورندهء نهج البلاغهء حضرت امير المؤمنين على ( ع ) است . وى از نقباى سادات علوى و از علما و نويسندگان بزرگ و متفكّر شيعه است . از نوادگان امام موسى كاظم ( ع ) بود ، در بغداد متولّد شد و هم در آنجا در گذشت . آثار او گذشته از ديوان شعر ، الامالى يا امالى المرتضى است كه در آن تفسير برخى از آيات مشكل و متشابه و برخى اخبار صعب را با دقّت كم‌نظيرى ارائه داده ، و در ضمن آن‌ها از عقايد بسيارى از علماى معتزليان متشيّع ( و مخالفان آن‌ها ) ياد كرده است . تأمّل در اين كتاب ، « 5 » تسلّط عجيب اين مرد بزرگ را به مباحث كلامى و ساير علوم قرآنى آشكار مىسازد ؛ الشافى فى الامامة و النقض على كتاب المغنى للقاضى عبد الجبّار بن احمد ، كه از كتب بسيار دقيق در كلام شيعه است ، و سيّد مرتضى در آن بسيارى از مطاعن و اعتراضات قاضى عبد الجبّار را نقل و جواب داده است . شيخ طوسى ( فت ، 460 ه . ق ) آن را مختصر كرده و در « مقدّمهء » تلخيص خود و نيز در رجال خود گفته است « . . . لم يؤلّف مثله فى الامامة » يعنى در مبحث امامت مانند آن تأليف نشده است . « 6 » برخى از مؤلفان ، از جمله ابن خلّكان ، به اشتباه نهج البلاغه را كه گرد آوردهء برادرش سيّد رضى است ، به او نسبت داده‌اند . « 7 » يكى از بزرگترين متكلّمان تمام تاريخ فرقهء شيعه ، خواجه ابو جعفر نصير الدّين

--> ( 1 ) . ابن نديم گويد « شاهدته فرأيته بارعا » ( 266 و 293 ، تجدّد ) . ( 2 ) . لسان الميزان ، 5 / 368 ، حيدرآباد . ( 3 ) . شذرات الذّهب ، 3 / 199 . ( 4 ) . Martin J . Me Dermott , The Theology of al - Shaikh al - Mufid , Beyrouth , 1968 . ( 5 ) . اين كتاب در دو مجلّد با كوشش دقيق و عالمانهء محمّد ابو الفضل ابراهيم ( قاهره ، دار الاحياء الكتب العربيه ، 1373 ه . ق . / 1954 م ) به چاپ رسيده است . ( 6 ) . « مقدّمهء » امالى المرتضى ، 14 . ( 7 ) . وفيات الاعيان ، 1 / 365 ، چاپ تهران ، « و قد اختلف الناس فى كتاب نهج البلاغة من كلام علىّ بن ابى طالب عليه الصّلاة و السلام هل هو جمعه او جمع اخوه الرضىّ . . . » .