قاضى عياض در كتاب ترتيب المدارك ( 242 - 259 ، قاهره ، بى . تا . ) فهرست 52 اثر از آثار او را ذكر كرده است كه از همهء آن‌ها امروزه 6 اثر بيشتر بر جاى نيست . اعجاز القرآن ، كه چندين بار چاپ شده ، در موضوع خود كتاب طراز اوّلى است . و مدار بحث در آن چنان كه از اسم كتاب پيداست ، اثبات اعجاز قرآن مجيد است و بيان اين كه قرآن معجزهء پيامبرى رسول اكرم است . باقلانى در اين كتاب فصولى هم در نفى شعر از قرآن ، و مبالغى از خطبه‌هاى پيامبر اكرم و سخنان خلفاى راشدين و بلغاى صحابه و تابعين آورده است . از كتاب‌هاى ديگر او التّمهيد ، الانصاف ، المناقب ، و البيان را نام مىتوان برد . التمهيد در حقيقت نخستين كتاب منظّم در باب مسائل جدلى و كلامى است ، و آن را در ردّ بر معطّله ( - منكران وجود صفات زايد بر ذات ) ، معتزله ، خوارج ، و شيعه نوشته است . الانصاف داراى دو بخش است . بخش اول اصول عقايد اهل سنّت با بيان مختصرى است ، بخش دوم آن بحث مفصّلى در قدم يا ناآفريدگى قرآن مجيد ، قدر ، رؤيت خدا ، و شفاعت است . المناقب ( كه كامل نيست ) نظر اهل سنّت و موضع آن جماعت را در باب امامت ( خلافت ) بررسى مىكند . كتاب ديگرى از او در دست است به نام الانتصار ( كه كامل نيست ) و بيشتر با بحث در كامل بودن متن قرآن مجيد مربوط است ، و سرانجام البيان دفاع از معجزاتى است كه نبوّت رسول اكرم را تأييد و اثبات مىكند . اهمّيّت كار باقلانى ، غير از نظام دادن و مرتّب ساختن مذهب اشعرى ، در اين است كه از مسألهء اثبات جوهر فرد ، حدوث اجسام را استنباط كرد ، و از اثبات حدوث اجسام و مسألهء عدم بقاى عرض در دو زمان متوالى ، نفى علّيّت و تلازم ميان حوادث عالم را استنتاج كرد ( مبحثى كه بعدها غزّالى در تهافت الفلاسفه آن را در ردّ ترتّب علّت و معلول فلاسفه به طرز دقيق‌تر و مبسوطترى به كار برد ) . « 1 » * * * قاضى عبد الجبّار همدانى يكى از بزرگ‌ترين دانشمندان كلام و يكى از آخرين چهره‌هاى برجستهء معتزله ، قاضى ابو الحسن عبد الجبّار بن احمد بن عبد الجبّار همدانى اسدآبادى است . وى كه در فروع مذهب شافعى داشت ، در حدود سال 325 ه . ق . از مادر زاد . و تا سال 367 ه . ق . در بغداد زيست . در اين سال وزير كافى صاحب بن عبّاد طالقانى او را به رى نزد خود

--> ( 1 ) . - ترجمهء فارسى تهافت الفلاسفه ( 80 - 85 ، « مسألهء اوّل » ) ترجمهء نگارنده ، انتشارات زوّار ، 1363 ه . ش .