نيز شخصيّتى چون شيخ محمّد عبده ( فت ، 1323 ه . ق . ) ، به دليل اتكاء بيشتر ماتريدى به عقل ، در تأسيس مجدّد علم كلام اسلامى ، از نظام ماتريدى تبعيّت كرده است ، و اين نكته از تأمّل در رسالة التوحيد عبده و شرح وى بر العقائد العضديّه به خوبى آشكار مىشود . « 1 » * * * باقلانى قاضى ابو بكر محمّد بن الطّيب بن محمّد بن جعفر بن قاسم ، در اغلب مآخذ ابن البقلّانى ، ولى بنابر مشهور ، و نيز در وفيات ابن خلّكان ، الباقلّانى ، متكلّمى اشعرى و فقيهى مالكى مذهب بود ، و يكى از عوامل مهم در تنظيم و ترويج مذهب كلامى اشعرى محسوب مىشود . تاريخ ولادت او معلوم نيست ، ولى تاريخ وفات او را به اتّفاق ( 403 ه . ق . ) نوشته‌اند . وى در بصره متولّد شد ، ولى بيشتر سال‌هاى آخر عمرش در بغداد گذشت . گفته‌اند به دربارهاى شيراز و بيزانس هم رفت و آمد مىكرده ، ولى صحّت آن معلوم نيست . وى مدّتى مقام قضاء را در خارج از بغداد بر عهده داشته است . فقه را از ابو بكر قطيعى و علم نظر ( - كلام ) را از ابو عبد اللّه بن مجاهد طائى ، يار و مصاحب اشعرى ، فرا گرفت . وى را « سيف السّنه » ( - شمشير اهل سنّت ) و « مجدّد رأس مائه چهارم » نيز ناميده‌اند . ابن عماد گويد : روزى ابن المعلّم ( مقصود شيخ مفيد است ) متكلّم روافض با شاگردان خود نشسته بود ، باقلانى از دور پيدا شد ، وى گفت : شيطان آمد ! چون باقلانى آمد و بر زمين نشست گفت : خداى تعالى فرمايد « آيا نبينى كه ما شيطان‌ها را براى شكنجه و آزار كافران فرستاده‌ايم » ( سورهء مريم ، 19 / آيهء 83 ) . « 2 » و ابن تيميّه ( فت ، 728 ه . ق . ) گفته است : قاضى ابو بكر محمد بن خطيب باقلانى متكلّم ، فاضل‌ترين همهء متكلمانى است كه به اشعرى منسوب‌اند ، و در ميان آن‌ها نه قبل از وى و نه بعد از وى مانند او بوده است . « 3 »

--> ( 1 ) . Shorter Ency . , of Islam , P . 363 . ( 2 ) . ابن عماد حنبلى ، شذرات الذهب ، 3 / 169 . اصل آيه اين است « أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا . . . » ابو العلاء معرّى به همين مناقسه و خلاف اشاره كرده آنجا كه مىگويد ( لزوم ما لا يلزم ، 2 / 261 ) : و اعلم انّ ابن المعلّم هازل * باصحابه ، و الباقلّانى اهزل ! و مىدانم كه ابن معلّم ، اصحاب خود را بازى مىدهد و به ايشان هزل مىگويد ، و باقلانى هازل‌تر است ! ( 3 ) . Mc Carthy , art . , « al - Bakillani » , in the Encyclopaedia of Islam , vol , I , 958 , New Edition .