على اصغر حلبى

331

تاريخ علم كلام در ايران و جهان

برادرانش به زندان افتاد ، و همهء اموال ابن ابى دؤاد نيز توقيف شد . پس از مدّتى زندانيان آزاد شدند ، ولى احمد و پسرش پس از معزولى چندان عمر نكردند ؛ محمّد به سال 239 در گذشت ، و پدرش سه هفته بعد يعنى در محرّم 240 ه . ق . وفات يافت . شاعران بزرگى همچون ابو تمّام طائى ( وفات ، 231 ه . ق . ) وى را ستوده‌اند . ابو العيناء ( وفات ، 283 ه . ق . ) و اسحاق بن ابراهيم موصلى نيز او را به كرامت ياد كرده‌اند . و ابن نديم او را از « افاضل معتزله » شمرده است ، و مقدارى از اشعار او را ياد كرده . از دشمنان او ابن زيّات ( وفات ، 232 ه . ق . ) بود و نمونه‌هايى از مهاجات آن دو در كتب ادب و تاريخ آمده است . نويسندگان اهل سنّت و اشاعره طبعا از وى خوش دل نبوده‌اند ، و لذا از لحاظ عقيدتى نيز خصومت خود را نسبت به وى پنهان نمىسازند ( مانند ابن عماد حنبلى و ابن حجر عسقلانى ) . با اين همه ، قاطبهء آنان به علم و معرفت و سخاء و علوّ طبع او اذعان كرده‌اند . وى طبع شعر داشت ، و چنان كه گفتيم شاعران بزرگى در پيشگاه او مىزيسته‌اند ، و تنى چند از دانشمندان بزرگ آثار خود را به نام او ساخته‌اند . يكى از آنها جاحظ بصرى ( وفات ، 255 ه . ق . ) است كه در ضمن آثار ديگر خود البيان و التبيين را به نام او نوشته ، و رسالات ديگرى نيز به نام او و پسرش محمّد ساخته است ، و در آنها بتفصيل اصول عقايد معتزله را شرح داده است . از خود او كتابى در دست نيست . : - طبرى ، تاريخ ، 3 / 1139 و ما بعد ، دخويه ، ليدن 1901 - 1879 ؛ جاحظ بصرى ، البيان و التبيين ، 1 / 8 - 9 ؛ مقدمه ، چاپ محمد عبد السلام هارون : ابن نديم ، الفهرست ، 212 ، تهران ، 1350 ه . ش . ، به اهتمام رضا تجدّد ؛ يعقوبى ، تاريخ ، 2 / 466 - 89 - 477 ، بيروت ، دار صادر ، 1960 ؛ ابن خلّكان ، وفيات ، 22 - 27 ، ترجمهء 31 ، تهران ، 1274 ه . ق . ؛ خطيب بغدادى ، تاريخ بغداد ، 4 / 141 و ما بعد ؛ ابو العلاء معرّى ، رسالة الغفران ، 435 ، بنت الشاطي ، قاهره ، 1950 ؛ ابن حجر عسقلانى ، لسان الميزان ، 1 / 171 و ما بعد ؛ ابن اثير ، الكامل ، 6 / 356 - 357 و ما بعد ؛ ابن عماد ، شذرات الذّهب ، 2 / 94 - 93 ، بيروت ، 1951 - 1950 ؛ ابن جوزى ، صفة الصّفوة ، 4 / 127 ، حيدرآباد ؛ و : Encyclopaedia of Islam , Vol . I / 281 , New Edition .