معقول ، به ويژه كلام و فلسفه را ، نزد عبد المهيمن حضرمى و محمد بن ابراهيم اربلى شيخ معقول در مغرب تكميل و در زبان تازى و ادبى و منطق نيز معلومات عميقى كسب كرد . « 1 » اعتبار و شهرت ابن خلدون بيشتر از همه مرهون مقدّمهء كتاب العبر اوست . امّا غير از اين مقدّمه نيز كتابى دارد به نام لباب المحصّل ، كه اصل آن كتاب از امام فخر رازى ( وفات 606 ه . ق . ) است و به نام محصّل افكار المتقدّمين و المتاخرين من العلماء و الحكماء و المتكلمين معروف است ، كه در قاهره به سال 1905 م . چاپ شده است ، و اين همان كتابى است كه خواجهء طوسى آن را خلاصه و نقد كرده و تلخيص المحصّل ناميده است ، و اين كتاب نيز در تهران چاپ شده است . انتقادى كه معمولا از العبر يعنى تاريخ هفت جلدى ابن خلدون مىكنند اين است كه مىگويند اصولى را كه خود او در « مقدمه » براى تاريخ و بررسى علمى و عينى آن ، با آن شرح و بسط دقيق و عالمانه بيان كرده بود ، در كتاب تاريخ خود نتوانسته است به مرحلهء عمل در آورد . ولى بايد گفت كه جز اين نمىتوانست باشد ، زيرا هيچ مورّخى به تنهايى نمىتواند يك تاريخ عمومى بر پايهء مقدّمه ابن خلدون بنويسد . ولى العبر برخى نواقص جدّى دارد ، كه گاهى عدم آگاهى شگفت مؤلّف آن را نشان مىدهد ، براى مثال دربارهء الموحّدون و اعتقاد دينى و سياسى آنان ، گذشته از اين كه به ندرت تاريخ حوادث را ياد مىكند تفاصيل تاريخى نيز در سراسر كتاب او اغلب متناقض است ، و خواننده مجبور است كه گاه‌وبيگاه به مآخذ گمنام و بسيار فشرده‌ترى رجوع كند ( علىوردى ، منطق ابن خلدون ، 39 ، قاهره ، 1962 ) ، و از همه ضعيف‌تر نكاتى است كه دربارهء شيعه و اعتقادات آنها نوشته كه اغلب دور از حقيقت است ( كاشف الغطاء ، اصل الشيعة ، 105 ) . با اين همه ، كتاب العبر و آرايش هوشمندانه و معقول حقايق و تفصيل و حدود بيان و گزارش آن ، به عنوان يك اثر دقيق و ارزشمند باقى مىماند ؛ به ويژه براى دو سدهء نزديك به زمان مؤلّف ، يعنى سده‌هاى هفتم و هشتم ه . ق . و اگر چه مطالب اين كتاب ، دربارهء تاريخ مشرق اسلامى غالبا نوميدكننده است ، ولى براى فهم و درك تاريخ مغرب اسلامى ، بويژه بربرها ، بسيار ارزشمند است . هدف مؤلّف از تأليف اين كتاب ، همانطور كه عنوان آن ظاهر مىسازد اين است كه اين كتاب مقدّمه‌يى است براى بيان حرفه و پيشهء مورّخ . بنابراين ، كتاب با تركيبى دائرة المعارفى از معرفت فرهنگى و شيوه‌هاى اسلوب‌شناسانهء لازم عرضه شده است تا مورّخ را در ايجاد يك اثر حقيقة علمى يارى دهد . در حقيقت ابن خلدون ، اساسا با

--> ( 1 ) . ابن العماد ، شذرات ، 7 / 76 ، بيروت ، 1350 ه . ق .