خويش را بيندازد و براى آن مقدّمه‌يى ديگر پرداخته به خان مغول تقديم كند . « 1 » و براى عمل خود چنين محمل بتراشد كه : « . . . محرّر اين مقاله و مؤلّف اين رساله محمّد بن محمّد بن حسن الطوسى المعروف بالنصير گويد كه تحرير اين كتاب كه موسوم است به اخلاق ناصرى در وقتى اتّفاق افتاد كه به سبب تقلّب روزگار جلاى وطن بر سبيل اضطرار اختيار كرده بود ، و دست تقدير او را به مقام قهستان پايبند گردانيده . . . به موجب قضيّهء : و دار هم ما دمت فى دارهم * و ارضهم ما دمت فى ارضهم « 2 » به جهت استخلاص نفس و عرض از وضع ديباچه بر صنيعتى موافق عادت آن جماعت در اثناء و اطراء سادات و كبراء ايشان پرداخت و اگر چه آن سياقت مخالف عقيده و مباين طريقهء اهل شريعت و سنّت است چاره‌يى نبود . به اين علّت ، كتاب را خطبه‌يى بر وجه مذكور ساخته شد ، و به حكم آنكه مضمون كتاب مشتمل بر فنّى از فنون حكمت است و به موافقت و مخالفت مذهبى و نحلتى تعلّق ندارد ، طلّاب فوايد را با اختلاف عقايد به مطالعه آن رغبت افتاد ، و نسخه‌هاى بسيار از آن كتاب در ميان مردم

--> ( 1 ) . در روزگار ما ادوارد براون انگليسى ( تاريخ ادبيات ايران ، از سنائى تا سعدى ، 144 ، ترجمهء غلام حسين صدرى افشار ، تهران ، 1351 ه . ش . ) به خواجه تاخته و او را خائن دو چهره ( double - dyed traitor ) « خوانده است . مىگويد : « اين نصير الدّين طوسى بود كه ركن الدّين خورشاه نگون‌بخت را واداشت تا خود را به دست مغول خيانت پيشه بسپارد . . . بعدها نيز او بود كه هولاكو را موقع مشورت دربارهء مرگ المستعصم باللّه آخرين خليفهء عبّاسى مطمئن ساخت كه قتل او موجب هيچ انتقام آسمانى نخواهد شد . چه مضحك است كه اين خائن دو چهره مؤلّف يكى از معروفترين كتابهاى اخلاقى فارسى باشد ! » يان ريپكا نويسندهء تاريخ ادبيات ايران ( 304 ، ترجمهء انگليسى ) به زبان چكى نيز داورى مشابه دارد « نويسندهء اخلاق ناصرى ، اخلاقى بىنهايت شگفت داشت كه توانست هم به اسماعيليان و هم به دشمنان مغول آنها خدمت كند و در بر انداختن آخرين خليفهء عبّاسى يارى رساند ، ظاهرا به اين دليل كه اعتقاد او به تشيّع گمراهش كرده بود » . امّا پروفسور ويكنز ( Wickens ) از خواجه دفاع كرده است . به نظر ما ، اين نكته‌گيران هيچ در نظر نگرفته‌اند كه بسيار سخت و حتى ناممكن بوده است كه عقيدهء مردى سياسى بيست سال تمام ( كه فاصلهء تقريبى تحرير مقدّمه اول كتاب با مقدّمهء دوم است ) آن هم در چنان روزگار بحرانى بر يك منوال باقى بماند . براى اطّلاع بيشتر ، : The Nasirean Ethics . by Nasir al - Din Tusi , tr . , from persian by G . M . Wickens ( George Allen and Unwin ) , Introduction , PP . 15 - 17 , London , 1946 . ( 2 ) . اين بيت از قطعه‌يى است در دو بيت از ابو نصر محمّد بن محمّد بن احمد رامشى ، كه سيوطى آن را در بغية الوعاة فى طبقات النحاة ، 93 ، چاپ مصر ، 1326 ه . ق . آورده است : ان تلقك الغربة فى معشر * قد اجمعوا فيك على بغضهم فدار هم ما دمت فى دارهم * و ارضهم ما دمت فى ارضهم