اعتراض مىكرد او را « امام المشكّكين ( پيشواى به شكّ وادارندگان ) لقب دادند . امّا در اينجا بايد به يك نكتهء مهمّ توجه داشت و آن اين است كه شكوك و اعتراضات او بيشتر در مسائل فلسفى ، كلامى و علمى بود ، نه در تقرير عقايد اسلامى و تفسير قرآن مجيد بنابر اصول اشعريّه و فقه اهل سنّت . تأييدى ديگر بر اين مطلب وصيّت‌نامه‌يى است كه از او بر جاى مانده و سبكى آن را عينا نقل كرده است . « 1 » در آنجا مىگويد « هر دليلى كه بر اثبات يگانگى خدا و تنزيه خداوند موجود است . . . آن را مىپذيرم ، و در مسائل غامض و دقيق دينى پيرو قرآن و احاديث صحيح و اجماع مسلمين هستم . » « 2 » در پايان يك نكتهء مهم را نيز دربارهء تفسير امام فخر بايد در ياد داشته باشيم و آن اين است كه برخى از دانشمندان شيعه ، و از آن جمله قاضى نور اللّه شوشترى گفته‌اند كه امام فخر تفسير خود را بر پايهء تفسير ابو الفتوح نهاده است « اين تفسير فارسى [ - تفسير ابو الفتوح ] در رشاقت تحرير و عذوبت تقرير و دقّت نظر بىنظير است ؛ فخر الدّين رازى اساس تفسير خود را از آنجا اقتباس نموده ، و جهت دفع توهّم انتحال « 3 » بعضى از تشكيكات خود را بر آن افزوده است » « 4 » چنان كه در جاى خود نوشته‌ام ميان تفسير ابو الفتوح رازى و امام فخر رازى هيچ گونه شباهتى وجود ندارد ، و خلاصه اثبات اين مطلب بسيار مشكل بل محال است . از اين گذشته ، امام فخر در تفسير آيات گاهى چندان بسط قول داده است كه حتى گاه پنج شش برابر نوشتهء ابو الفتوح دربارهء تفسير همان آيه يا آيات است . امّا مىتوان يقين كرد كه چون اهل عقل بوده ، بسيارى اوقات از خواندن تفاسير شيعه متأثر گشته و بر خلاف عقايد اشاعره سخن گفته است . « 5 » گلدزيهر نيز معتقد بوده كه امام فخر با وجود مخالفت با معتزله در مباحث زياد و مهمّى به مذهب آن جماعت رفته است . « 6 » * * * انديشهء سياسى امام . امام هم در تفسير و هم در جامع العلوم دربارهء سياست بحث كرده

--> - يقصّر فى حلّها ، حتى قال بعض المغاربة : يورد الشبهة نقدا و يحلّها نسيئة » . ( 1 ) . سبكى ، طبقات الشافعيّة ، 8 / 90 . ( 2 ) . همانجا ، 8 / 91 « فاعلموا انى كنت محبّا لعلم ، فكنت اكتب من كلّ شىء شيئا . . . و لقد اختبرت الطّرق الكلاميّة و المناهج الفلسفيّة ، فما رأيت فيها فائدة تساوى الفائدة الّتى وجدتها فى القرآن . . . » . ( 3 ) . انتحال - به خود بستن ، اقتباس بدون ذكر مأخذ ؛ دزدى علمى . ( 4 ) . مجالس المؤمنين ، 1 / 490 . ( 5 ) . سبكى ، طبقات الشافعيّه ، 8 / 90 - 92 ، حلو - طناحى ؛ نيز ، - به « مقدّمه » تفسير كبير ( صفحات ل م ن ) و ابن ابى اصيبعه ، طبقات الاطّباء 466 - 468 ، بيروت ( مكتبة دار الحياة ) ، 1965 ، شرح و تحقيق دكتر نزار رضا . ( 6 ) . Encyclopaedia of islam , vol . 1 , 754 - 55 art « Fakhral - Din al - Razi » , by G . C . Anawati .