نخست در بولاق در 6 مجلد ( 1279 - 1289 ه . ق . ) و در قاهره در ( 8 ) مجلّد ( 1310 ه . ق . ) و سرانجام به اهتمام محمّد محيى الدين و ديگران ( در 32 جزء ، 1352 ه . ق . / 1933 م ) چاپ شده است ، و هر جلد به طور متوسط 225 صفحه دارد . اين كتاب بدون ترديد مهم‌ّترين كار رازى است . اين تفسير در زمرهء تفسيرهاى عقلى ( يا تفسير به رأى ) است ، و رازى همهء آگاهىهاى دينى و فلسفى خود را در آن گرد آورده است . وى هرگاه مقتضى مىبيند و آيات به او اجازه مىدهند ، آنچه را مىخواهد بگويد به صورت « مسأله » طرح مىكند ، آن‌گاه جواب آن را به تفصيل بيان مىكند . فخر رازى بر خلاف بسيارى از مفسّران سابق بر خود مىكوشد كه به شيوه‌يى منطقى ارتباط هر آيه‌يى را كه تفسير مىكند با آيه يا آيه‌هاى ما قبل و ما بعد بيان كند ، و بنابر عادت خود در برابر هر مسأله‌يى كه پيش مىنهد عقايد مختلف مفسّران را با دلايل متنوع آن‌ها ذكر مىكند . اين تفسير با بحث مفصّلى در « استعاذه » و « بسمله » « 1 » آغاز مىگردد و همين دو موضوع يك جزء كامل از چاپ جديد را در بر مىگيرد . ارزش‌يابى اين تفسير نيز از مؤلّفى به مؤلف ديگر فرق مىكند . برخى از مخالفان فلسفه و كلام ، مثلا ابن تيميّه ( 661 - 728 ه . ق . ) گفته‌اند كه « درين كتاب همه چيز هست مگر تفسير ! » « 2 » در جواب اين مطلب ، ستايشگران رازى ، مثلا صلاح الدّين صفدى ( وفات ، 764 ه . ق . ) گفته‌اند كه « درين كتاب همه چيز است حتى تفسير ! » « 3 » ولى امام در آغاز تفسير خود علّت اين درازنويسى را صريحا بيان داشته است . مىگويد : وقتى گفته بودم مىتوان از سورهء حمد ده هزار مسأله استنباط كرد . جمعى بر اين گفتار انكار كردند ، اينك كه به تفسير آغاز كرده‌ام سورهء حمد را به تفصيل تفسير كردم تا برهانى بر دعوى من باشد . « 4 » تأثير تفسير رازى بعدها به ويژه در ميان كسانى كه مىخواستند در بعضى جهات

--> ( 1 ) . « استعاذه » يعنى پناه جستن و در اينجا يعنى « اعوذ باللّه گفتن » ؛ و « بسمله » يعنى « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » گفتن . ( 2 ) . اين مطلب را در « مقدّمهء » ترجمهء تفسير كبير ، جلد اوّل ( انتشارات اساطير ، 1371 ه . ق . ) آورده‌ايم ، ظريفى همين معنى را به صورت شعر زير بيان كرده است : بيهوده سخن بدين درازى * تفسير كبير فخر رازى ! ( 3 ) . « فيه كلّ الشّيء التّفسير ! » صفدى ، الوافى بالوفيات 240 / 247 - 249 ، چاپ ديدرينگ . ( 4 ) . تفسير كبير 1 / 3 ، محيى الدّين : « . . . مرّ على لسانى فى بعض الاوقات انّ هذه السّورة الكريمة يمكن ان يستنبط من فوائدها و نفائسها عشرة آلاف مسألة فاستبعد هذا بعض الحسّاد ، و قوم من اهل الجهل و الغىّ و العناد . فلمّا شرعت فى تصنيف هذا الكتاب ، قدّمت هذه المقدّمة لتصير كالتنبيه على ما ذكرناه امر ممكن الحصول . . . » .