مدّت سه سال در آنجا اقامت گزيد . در نظاميهء بغداد وعظ مىكرد و سخنان او قبول عام داشت . « 1 » و چون در آن ايّام مدرس آن مدرسه امام اسعد ميهنى ( وفات ، 527 ه . ق . ) بود « 2 » ، و ميان او و شهرستانى دوستى نزديك بود ، از اين روى ، ميهنى او را به خود نزديك كرد و در بزرگداشت او كوشيد . « 3 » نوشته‌اند كه سلطان سنجر سلجوقى ( وفات ، 552 ه . ق . ) نيز او را عزيز مىداشت و از محرمان راز خويش كرده بود . نيز گفته‌اند كه وى متهم به تمايل به اهل قلاع يعنى اسماعيليه بوده و به مذهب آنان دعوت مىكرده ، و سخنان آنان را نصرت مىداده است . « 4 » ولى نگارنده اين سخن را باور نمىكند زيرا او در الملل و النحل خود از سرزنش و ريشخند و تحقير و ردّ اسماعيليه بازنايستاده است . « 5 » از مؤلفات كلامى شهرستانى چندين كتاب اعتبار بسيار دارد ، امّا معتبرتر و شناخته‌تر از همه 1 . نهاية الاقدام فى علم كلام است كه شامل بيست قاعدهء كلامى و شرح و بسط فروع آنها و حاوى همهء مسائل كلام است . اين كتاب را آلفرد گيوم « 6 » مستشرق انگليسى به سال 1934 م چاپ كرد ؛ 2 . الملل و النحل ( - اديان آسمانى و مكاتب فلسفى ) ، همين كتاب نام شهرستانى را بلند آوازه كرده و در بلاد اسلامى و حتى در مغرب زمين مشهور ساخته است . اين كتاب را صدر الدين بن تركهء اصفهانى ( مقتول به سال 850 ه . ق . ) به فارسى ترجمه كرده و نام تنقيح الادلة و العلل بر آن نهاده است . اين ترجمه نثر پيچيده‌يى دارد و در تهران نيز چاپ شده است . در اين زمينه يعنى شناخت اديان و مذاهب پيش از شهرستانى چندين كتاب نوشته شده ، از جمله مقالات الاسلاميين ابو الحسن اشعرى ( وفات 324 ه . ق . ) ؛ الفرق بين الفرق ابو منصور عبد القاهر بن طاهر بغدادى ( وفات 429 ه . ق . ) ؛ التمهيد قاضى ابو بكر محمد بن الطيب الباقلّانى ( وفات 403 ه . ق . ) ، و الفصل فى الملل و الاهواء و النحل ، از ابو محمد على بن احمد معروف به ابن حزم ظاهرى ( وفات 456 ه . ق . ) ، كه كتاب اخير از همه مبسوطتر است . امّا الملل و النحل شهرستانى از همهء اين كتب كه ياد شد دقيقتر و از تعصّب خاليتر

--> ( 1 ) . ياقوت ، معجم البلدان ، 3 / 344 و ما بعد ، زير « شهرستان » ، و اين كتاب يكى از كاملترين ترجمه‌ها را در باب شهرستانى دارد . ( 2 ) . براى ترجمهء او ، - ابن خلكان ، وفيات ، 1 / 71 ، چاپ تهران . ( 3 ) . حموى ، معجم البلدان ، 3 / 345 . ( 4 ) . سبكى ، طبقات الشافعيه ، 6 / 130 . ( 5 ) . الملل و النحل ، 197 - 198 ، چاپ قاهره ، 1968 ، به اهتمام محمد الوكيل . ( 6 ) . Alfred Guillame .