كسانى را كه وجود بهشت و دوزخ را از پيش خلق شده مىپندارند كافر مىشمارد . « 1 » - يكى از بحث‌هاى معروف هشام ، « موافات » است . و مقصود از آن در نظر وى اين است كه : هركس مؤمن و صالح باشد ولى در علم خدا چنين باشد كه او كافر و مرتدّ مىميرد ، وى هم اكنون نزد خدا كافر است ، و نيز هركس كافر و نافرمان باشد ولى در علم خدا چنين باشد كه او مؤمن و تائب مىميرد ، وى هم اكنون مؤمن و تائب است ، و خدا پيوسته بر كسى كه كافر بميرد خشمگين است و از كسى كه مؤمن مىميرد خشنود است ؛ زيرا علم خدا تغيّر نمىپذيرد . « 2 » - همين طور فوطى مردم را نهى مىكرد كه « حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ » ( آل عمران ، 3 / آيهء 173 ) بگويند ، زيرا « وكيل » خواندن خداى تعالى را جايز نمىدانست ، چه در عرف بسيارى از مردم وكيل فروتر از موكّل خود است ، و لذا بهتر است كه او را « متوكّل عليه » بخوانند . « 3 » - و نيز گفته‌اند : هشام نسبت به جنگ « جمل » اعتقاد داشت كه اين جنگ بر پايهء رأى على ( ع ) و طلحه و زبير نبوده است ، زيرا آنها در بصره براى مناظره گرد آمدند ، ولى ياران آنها ، بىآنكه فرمان بيابند ، براى پيكار شتاب كردند ، و آنها نيز آن جنگ را نپسنديدند و انكار كردند . و دليل بر آن اين است كه چون زبير جنگ را ديد گفت « سبحان اللّه ، من گمان نمىكردم كه در موضوعى كه ما براى خاطر آن در اينجا گرد آمده‌ايم پيكارى باشد » . « 4 » اين نكات را كه از عقايد فوطى نقل كرديم ، همه را نويسندگان ديگر ياد كرده‌اند ، و از آثار او چيزى بر جاى نمانده است . با اين همه ، ابن نديم آثار زير را از فوطى ياد مىكند : كتاب المخلوق ؛ كتاب الرّدّ على الاصمّ فى نفى الحركة ؛ كتاب خلق القرآن ؛ كتاب جواب اهل خراسان ؛ كتاب الى اهل البصرة ؛ كتاب اصول الخمس ؛ كتاب الى ابى الهذيل فى النعيم . - :

--> ( 1 ) . بغدادى ، الفرق ، 150 ؛ ايجى ، مواقف ، 375 ؛ شهرستانى ، الملل و النحل ، 1 / 73 . ( 2 ) . ابن حزم ، الفصل ، 4 / 48 . ( 3 ) . خيّاط ، انتصار ، 57 ؛ بغدادى ، الفرق ، 145 - 146 . نگارنده گمان مىكند كه اين عقيده از دشمنان هشام است براى بدنام كردن او . چه هشام ، هر اندازه هم كه بد دين و كم سواد بوده - كه نبوده - معنى لغوى « وكيل » را مىدانسته ، و بالاتر از آن اينكه مىدانسته خداى تعالى خود را در قرآن لااقلّ ( 11 ) بار « وكيل » ناميده است ! ( 4 ) . خيّاط ، انتصار ، 60 - 61 .