حال طاعتش ثواب دهد ، و عاصى را در حال گناهكاريش شكنجه كند . « 1 » 15 . هشام بن عمرو فوطى « 2 » ( وفات ، 226 ه . ق . ) هشام يكى از معتزلهء بصره بود و از شاگردان ابو الهذيل علّاف . پس از دوره‌يى سرگردانى و ترويج مذهب معتزله « 3 » ، وى به بغداد رفت ، و اين در روزگار خلافت مأمون بود ، و در همانجا درگذشت . تاريخ وفات او به درستى معلوم نيست ، ولى احتمالا به سال 226 يا حتى قبل از 218 ه . ق . درگذشته است . مذهب كلامى او كه احتمالا تأثيرات زيادى بر ابو الحسن اسماعيل اشعرى داشته ، چنان كه ابن نديم مىگويد با تعاليم معتزلهء ديگر اختلافات بسيارى داشته ، ولى معلوماتى كه نويسندگان ملل و نحل « 4 » ارائه مىدهند ، چندان با همديگر سازگار نيست . چنان كه مثلا بغدادى مىگويد او از كشتن هر جاندارى منع مىكرده است ، « 5 » در حالى كه بنابر عقيدهء شهرستانى ، وى كشتن مخالفان مذهب اعتزال را جايز مىشمرده است ، و در اين باب تعصّبى از خود بروز داده است كه در ميان معتزله هرگز متداول نبوده است . « 6 » شهرستانى به افراط وى در آزادى اراده تأكيد مىنهد ، زيرا فوطى دخالت خداى تعالى را در اعمال انسان انكار مىكند هر چند آيتى از كتاب بيان مىدارد كه اين خداست كه آدميان را به انجام دادن اين يا آن كار وامىدارد ( انفال ، 8 / آيهء 63 ) . چون « اشياء » ازلى نيستند ، خدا نمىتواند پيش از آنكه بدانها هستى بدهد آنها را بداند ، « 7 » زيرا « شىء » عبارت از تحقّق ماهيّت در عالم وجود است كه بوسيلهء خدا آفريده شده است . وى اين نكته را كه خدا را با « دل مىتوان ديد » انكار مىكند ، « 8 » و باز معتقد است كه اعراض آفريدگارى خدا را اثبات نمىكنند ، بلكه اشياء مادّى هستند كه وجود او را ثابت مىكنند ، به عبارت ساده‌تر ، وجود خدا را جواهر ثابت مىكنند نه اعراض ؛ جواهرى كه خدا بدانها وجود بخشيده است . الفوطى

--> ( 1 ) . ابن نديم ، الفهرست ، 68 - 69 ؛ چاپ فوك ( Fuch ) 142 - 143 . ( 2 ) . در برخى مآخذ « فوطىّ » ضبط كرده‌اند ( دائرة المعارف اسلام ، 3 / 496 ، به خامهء شارل پله‌آ ، چاپ جديد ) . ( 3 ) . ابن نديم ، الفهرست ، 68 - 69 ، چاپ فوك ( Fuck ) . ( 4 ) . Heresiographers . ( 5 ) . الفرق بين الفرق ، 150 . ( 6 ) . الملل و النحل ، 72 ، كيلانى . ( 7 ) . اشعرى ، مقالات ، 157 ، 488 ، 489 ، چاپ ريتر . ( 8 ) . همانجا ، 157 .