« ابو حنيفه مذهب خود را با مشورت پايه‌گذارى كرد . تلاشى كه در حدود توان خود براى دين داشت و اخلاصى كه براى خداوند و پيامبرش و اهل ايمان در قلبش موجود بود ، همه اين امور باعث شد كه او با استبداد به رأى وارد اين حوزه نشود . او يك يك مسائل را براى شاگردانش مطرح مىكرد و جوانب مختلف آن را مورد بحث و مطالعه قرار مىداد . آنچه در علم و فكر آنها بود مىشنيد و آنچه در نظر شخصىاش بود بيان مىداشت ، حتى برخى از اوقات بحث بر سر يك مسأله هفته‌ها ، ماهها و يا بيشتر از آن را در بر مىگرفت و بالأخره يك رأى بدست مىآمد كه آن را قاضى ابو يوسف در اصول ثبت مىكرد تا اينكه تمام اصول را درج كرد و بدين ترتيب مذهب حنفى بوجود آمد » . « 1 » ابن بزار كوفى مىنويسد : « شاگردان ابو حنيفه پيرامون مسأله زياد بحث مىكردند و آن را از ديدگاه هر فقيهى بررسى مىكردند ، در اين اثنا امام با سكوت سخنان آنان را مىشنيد سپس هنگامى كه او به شرح گفتار شاگردانش مىپرداخت چنان سكوتى بر مجلس حكمفرما مىشد كه گويى جز او كسى ديگر آنجا حضور ندارد » . « 2 » عبد اللّه بن مبارك مىگويد : « من صبح و شام در مجلس ابو حنيفه حاضر مىشدم . روزى مسأله‌يى از حيض را شروع كردند و در آن مجلس بر سر آن مسأله دو روز متوالى بحث شد روز سوم به وقت غروب يك مرتبه صداى اللّه اكبر بلند شد فهميدم كه اين بحث به نتيجه رسيده است . » « 3 » از بيان شاگرد ديگر امام - ابو عبد اللّه - بر مىآيد كه ابو حنيفه آراى خود را به شاگردانش مىداد ، و شاگردان آراء او را مىخواندند و خودش گوش مىداد . او مىگويد : « من اقوال ابو حنيفه را براى او قراءت كرده بسمع او مىرسانيدم ابو يوسف ، گذشته از ثبت كردن تصميم‌گيريهاى مجلس ، اقوال خود را نيز درج مىكرد . از اين روى من مىكوشيدم كه از اقوال او صرف نظر كنم و تنها اقوال امام را به سمع برسانم . روزى من اشتباه كردم و قول ديگرى را نيز قراءت كردم او پرسيد اين قول دوم از كيست ؟ » « 4 » گذشته از اين ، از بيان مكى روشن مىشود كه احكام و قرارهايى كه در اين مجلس ثبت مىشد در زمان حيات ابو حنيفه تحت عناوين مستقلى مرتّب مىگرديد . « ابو حنيفه نخستين كسى بود كه علم شريعت را تدوين كرد و پيش از او كسى اين كار را انجام نداده

--> ( 1 ) . همانجا ، 2 / 133 . ( 2 ) . الكردرى ، 2 / 108 . ( 3 ) . المكى ، 2 / 54 . ( 4 ) . الكردرى ، 2 / 109 .