توسط فرماندار اموى كوفه يزيد بن عمر بن هبيره ، و بعدها توسط منصور عباسى به او پيشنهاد شد ، به شدّت گردن مىكشيد . و گفته‌اند كه به سبب همين ردّ كردن ، شكنجهء جسمى ديد و به زندان افتاد ، و در زندان بود كه به سال 150 ه . ق . ( 766 م ) در بغداد درگذشت . همين نكته را دربارهء بسيارى از مردان پارسا در اين دوره ياد كرده‌اند . مثلا سفيان ثورى ( وفات 161 ه . ق . ) نيز كه فقيه و متكلّم و عارف برجسته‌يى بوده ، از دسترنج خود زندگانى مىكرد و هرگز عطاى واليان و اميران را نمىپذيرفت و پيشنهاد عباسيان به ويژه مهدى خليفه ( وفات 169 ه . ق . ) را براى قضاء در شهر كوفه ردّ كرد . او را دنبال مىكردند و او پيوسته از ترس عباسيان از عراق به يمن و از يمن به مكّه مىگريخت ، تا اينكه به سال 161 ه . ق . در حالى كه از دست تعقيب خليفه متوارى بود ، درگذشت . « 1 » چه اين گروه وارد شدن در خدمت فرمانروايان ناپارسا را محكوم مىكردند . دربارهء حبس و مرگ او ، در مآخذ زيديّهء ذكرى شده است كه بنابر آن ابو حنيفه از حاميان امام زيدى ابراهيم بن محمّد بوده است كه به سال 145 ه . ق . / 760 م در بصره بر ضدّ عباسيان قيام كرد . ممكن است ابو حنيفه كه از يك دودمان طرفدار علويان در كوفه بوده ، در آغاز با نهضت انقلابى كه به تحريك عباسيان به هم رسيد دل‌سپردگى نشان مىداده ، ولى بعدها به گروهى كه از روى كار آوردن دودمان علويان نااميد گشتند پيوسته باشد ، و بدين ترتيب به مخالفت با دودمان جديد يعنى عباسيان نيز برخاسته باشد . « 2 » با اين همه ، مآخذ ديگر به مرگ وى در زندان عباسيان اشاره نكرده‌اند . هر چند نوشته‌هاى موثّق خود ابو حنيفه در دست نيست و شايد هيچ‌گاه وجود نداشته است ، امّا تأثير وى به عنوان يك منبع موثّق در مسائل فقهى ، منتهى به ظهور مذهب فقهى عراقى گرديده است . ممكن است كه شيوهء عقلى او در قواعد اثبات مطالب فقهى ، يعنى به كار بردن وسيع نظر شخصى ( رأى ) ، كه از ويژگيهاى مذهب حنفى است ، از آن خود ابو حنيفه باشد ، ولى حملاتى كه بعدها توسط فقيهان حجاز بر او شده ، مبنى بر اينكه او را به سبب تغافل پيوسته‌اش نسبت به احاديث سرزنش كرده‌اند ، شايد بىاساس باشد . « 3 » كتاب معروف مسند ابو حنيفه حاوى مجموعهء احاديثى است كه توسط شاگردان او و

--> ( 1 ) . احمد امين ، ضحى الاسلام ، 1 / 167 ، چاپ قاهره ، 1953 . ( 2 ) . Ency of Islam , Vol . I / PP . 321 - 4 , ( New Edition ) . ( 3 ) . ولى به هر صورت ، « رخصت » هاى فقهى ابو حنيفه - حتّى نزد شاعران پارسى زبان مشهور بوده است . مثلا - انورى ، ( ديوان ، 2 / 454 ، مدرس رضوى ) .