است . جاحظ او را در زمرهء كسانى همچون عبد اللّه بن مقفّع ، سهل بن هارون ، و عبد الحميد لاحقى بشمار آورده است ( البيان و التبيين ، 3 / 29 ، عبد السلام هارون ) ، و حتّى شخصى مانند عسقلانى به قابليّت او در انجام شغلى كه به دو محوّل شده بوده اقرار كرده است ( لسان الميزان ، 4 / 424 ) ، و ابن نديم مجموعهء رسائل او را در حدود 2000 صفحه تخمين زده است ( الفهرست ، 171 ) . اين آثار ، ظاهرا همه ديوانى و سياسى نبوده است ، بلكه جنبهء كلامى داشته است ، چه خيّاط زمانى كه بدعت‌ها و الحادگويىهاى ابن راوندى را پاسخ مىدهد به محتواى آنها استناد مىكند و مىگويد كه اين رسائل در ميان مردم و اهل اصطلاح سخت شناخته بوده است ( الانتصار ، 93 ، نيبرگ ) . همو مىافزايد كه غيلان به اصول پنج‌گانهء اهل اعتزال معتقد بوده ، ولى نويسندگان كتب ملل و نحل او را صرفا در شمار قدريّه ياد كرده‌اند . شهرستانى او را يكى از مرجئه قدريّه مىداند كه به ضرورت معارف معتقد بوده است يعنى اينكه انسان فطرة به اين اصل معرفت و شناخت دارد كه عالم ، صانعى دارد كه به خودى خود وجود دارد و بىعلّت است ؛ و ايمان امرى ثانوى و معرفتى كسبى است . غيلان ، با عمر بن عبد العزيز ( وفات ، 110 ه . ق . ) و هشام بن عبد الملك ( وفات 125 ه . ق . ) هر دو معاصر بود ، و چنين گويند كه در زمان خلافت عمر به دو نامه نوشت ، و او را از ادامهء مظالم امويان بر حذر داشت . گويند عمر عبد العزيز او را فرا خواند ، و مأمور كرد تا ذخاير امويان را حراج كند ، و او در ضمن انجام دادن اين كار ، آشكارا از خلفاى اموى بدگويى كرد . و ظاهرا همين نكته از موجبات خشم امويان ( بويژه هشام ) در حقّ وى شد ، و بدين ترتيب به مخالفت با دودمان اموى متهم گرديد . همداستانى او با قيام حارث بن سريج ، عمر عبد العزيز را در باب وى بدگمان كرد ، امّا اين هشام بود كه ميمون بن مهران را - كه غيلان وى را به سبب پذيرفتن منصب در دستگاه هشام سرزنش كرده بود - واداشت تا با او مناظره كند ، و اوزاعى ( وفات ، 157 ه . ق . ) فقيه را واداشت كه با او مباحثه كند . پس از بحث ، اوزاعى به كفر او حكم كرد ، و هشام با همين بهانه به قتل او فرمان داد . به موجب روايات ، نخست دست و پاى او را - از خلاف - بريدند ، و پس از آن زبانش را قطع كردند . - كتاب‌شناسى : ( گذشته از مآخذى كه قبلا ياد شده ، به مآخذ زير رجوع شود ) : ميزان الاعتدال ، 1 / 291 ؛ دائرة المعارف فارسى ، 2 / 1818 . و نيز - : - A . S . Tritton , Muslim theology , London , 1947 , Index ;