- Montgomery watt , Free will and Predestination , London , 1948 ; - Ency . , of Islam , II / 1026 , « Ghaylan B . Muslim » , by ch . Pellat , N . E . 3 . جهم بن صفوان ( وفات ، 128 ه . ق . ) ابو محرز جهم بن صفوان سمرقندى يا ترمذى ، از موالى بنى راسب در خراسان . وى شاگرد جعد بن درهم ( قتل ، 118 ه . ق . ) و مؤسس مذهب جهميّه در اواخر عهد اموى بود . در قيام حارث بن سريج ، كه در خراسان بر ضدّ بنى اميّه قيام كرده بود ، به او پيوست . پس از شكست حادث ، سلم بن احوز مازنى او را گرفت ، و در شطّ بلخ كشت . پيروان او را « جهميّه » گفته‌اند . اين جماعت معتقد بودند كه ايمان تنها معرفت يا شناخت خداست ، و با طاعات ديگر ارتباطى ندارد . و در حقيقت هيچ كس فعلى انجام نمىدهد مگر خداى تعالى ( - جبر مطلق ) « 1 » ، و بنابراين ، انسان در افعال خود مجبور است . جهميّه با اينكه قائل به جبر بوده‌اند ، با اين همه ، مانند معتزله صفات ازلى را انكار كرده‌اند . به نظر آنان ، ايمان امرى واحد است ، و در آن تفاضل و تفاوت نيست ، چنان كه ايمان امّت از ايمان انبياء كمتر نيست . بهشت و دوزخ نيز جاودانى نخواهند بود و - فناپذيراند . جهميّه نزد بيشتر متكلّمان مطعون و بدنام بوده‌اند و آنها را اهل تعطيل شمرده‌اند ، و در ردّ آنها كتاب‌ها و رساله‌ها پرداخته‌اند . - كتاب‌شناسى : ابن اثير ، الكامل ، حوادث سنهء 128 ؛ مقريزى ، الخطط ، 2 / 349 - 351 ؛ نشوان حميرى ، الحور العين ، 255 ؛ شهرستانى ، الملل و النحل ، 1 / 86 - 87 ، محمّد سيد كيلانى . 4 . ابو حذيفه و اصل بن عطاء الغزّال بصرى ( 80 - 131 ه . ق . ) و اصل به سال 131 ه . ق . درگذشت ، و از پيشوايان بليغ علم كلام بشمار مىرفت .

--> ( 1 ) . سيّد شريف جرجانى در تعريفات ( 71 ، قاهره ، 1938 / 1357 ) آرد : جهميّه ، پيروان جهم بن صفوان‌اند . و گويند : بنده را هيچ قدرتى نيست نه مؤثره نه كاسبه ( يعنى نه قدرتى كه معتزله براى انسان قائل‌اند كه همه كاره است ، و نه قدرتى كه اشاعره به عنوان كسب يعنى جارى گشتن فعل خدا از طريق وجود او يعنى بنده ) ، بلكه او به منزلهء جمادات است ؛ و بهشت و دوزخ پس از وارد شدن اهل آن دو به آنها فانى مىشوند تا اينكه جز خداى تعالى موجودى باقى نماند !