امّا در عصر مأمون ( خلافت ، 198 - 218 ه . ق . ) عقيدهء به خلق قرآن علنى شد . امام اهل حديث در روزگار مأمون و معتصم و واثق ، احمد بن حنبل مروزى ( 164 - 241 ه . ق . ) بود ، و او بسيار گرامى و مورد احترام مردم بود . و با اين كه شخصا بحث در اين موضوع را به صلاح دين و دنياى مردم نمىدانست و مخالف با سيرهء سلف صالح مىشمرد و پيروان خود را از گفت‌وگو دربارهء آن نهى مىكرد ، امّا چون كار تفتيش عقايد و « محنه » يعنى تحقيق و آزمون عقيدهء قاضيان و محدّثان آشكار گشت و سخت‌گيرى آغاز شد ، امام احمد بن حنبل با وجود سخت‌گيرىهاى عمّال مأمون زير بار نرفت ، و سال‌ها با اين انديشه يعنى اعتقاد به خلق قرآن مخالفت ورزيد ، و كار بدان جا كشيد كه او را غلّ و زنجير پيش مأمون كه در شام بود روانه كردند ، ولى پيش از آن كه امام احمد بن حنبل به حضور مأمون برسد ، خبر مرگ خليفه در راه رسيد ، و مأموران مأمون او را با احترام به بغداد بازگردانيدند . « 1 » در روزگار خلافت معتصم عبّاسى ( 218 - 227 ه . ق . ) نيز كه برادر مأمون بود و مانند او به اعتزال مايل بود ، عقيدهء به خلق قرآن به همان شيوهء سابق ادامه يافت و احمد بن ابى دؤاد كه در اين دوره نيرومندتر شده بود و به مقام قاضى القضاتى رسيده بود ، قدرت خود را بيش از پيش در اين راه به كار برد و تعقيب « محنه » بيشتر از روزگار مأمون بالا گرفت تا آنجا كه معتصم امام احمد بن حنبل را كه هم چنان در حفظ عقيدهء خود پافشارى مىكرد ، در سال 219 ه . ق . مدّت سه روز در حضور جمعى زياد از دانشمندان به ترك رأى خود مجبور كرد و با مخالفان به مناظره و سؤال و جواب واداشت . چون ديد كه ترك عقيده نمىگويد امر داد كه او را تازيانه بزنند . كارگزاران خليفه امام را سى و هشت ( 38 ) تازيانه زدند و به قدرى در اين كار بىرحمانه رفتار كردند كه بيچاره احمد حنبل بىهوش افتاد و پوست بدن او برآمد . سپس چون خليفه از اجتماع و شورش حنبليان و مخالفان خود بيم داشت ، امر داد او را به زندان بردند . « 2 » در زمان خلافت واثق ( 227 - 232 ه . ق . ) پسر معتصم نيز همان روش مأمون و معتصم دنبال شد ، و واثق كه مانند مأمون با حكيمان و معتزله و اهل بحث و نظر مىنشست ، و احمد بن ابى دؤاد و جعفر بن حرب همدانى ( فت ، 236 ه . ق . ) از رؤساى بزرگ معتزله از خواصّ او بودند ، به تفتيش عقايد دينى مردم و ادامهء « محنه » پرداخت و

--> ( 1 ) . تفصيل وقايع « محنه » و شكنجه شدن چهار تن از علماى مرو در اين قضيّه و امور ديگر را خطيب بغدادى به شرح ياد كرده ( - تاريخ بغداد ، 5 / 177 - 185 ) . ( 2 ) . ابن عماد ، شذرات الذّهب ، 2 / 39 .