منفور و مطعون بوده‌اند ، در صورتى كه قطع نظر از كشتارها و فتكهاى [ - ترورهاى ] آنها ، آن گونه كه از آثار و اخبار خودشان بر مىآيد ، دستگاه آنها لااقل بدان حد كه دشمنانشان تصوير كرده‌اند زشت و منفور نبوده است و عقايد و آراء آنها ، كه از آثار ناصر خسرو و ابو يعقوب سجستانى و حميد الدين كرمانى و ابو حاتم رازى و مؤيد شيرازى برمىآيد ، حكايت از تمسك آنها به محبّت اهل بيت و توجه آنها به زهد و پارسايى دارد ، و مطالعهء آثار آنها به خوبى نشان مىدهد كه بر خلاف تهمتهاى عامه ، اسماعيليه به هيچ وجه در باب توحيد و نبوّت و قرآن ، اهل ترديد و شك نبوده‌اند ، نهايت آنكه مانند حكما و معتزلهء اسلام ، آن عقايد را ، از طريق قول به باطن احكام و تأويل ظاهر آن ، رنگ فلسفى مىداده‌اند ( مانند اخوان الصفا ) ، و در آن عقايد فلسفى و كلامى آنها ، كه خودشان « حقايق » مىخوانند ، تأثير غير مستقيم پلوتينوس ( فلوطين ) و افلاطونيان جديد و همچنين نفوذ آيين مانى و مخصوصا نفوذ آيين مسيح ( كه غالبا گويا به اصل اناجيل به طور مستقيم رجوع مىكرده‌اند ) محسوس و مشهود است ، و در آثار اسماعيليهء جديد ، على الخصوص در ايران و هند نفوذ تصوف هم قابل ملاحظه است . دربارهء ضرورت شناخت امام زمان و لزوم تبعيت محض از او نيز عقايد مخصوص دارند ، و خلفاى فاطمى را امام مىدانند ، و مراتب چهارگانه براى مدارج سير اهل باطن قائلند ، كه نزد فاطميان به ترتيب عبارتند از مستجيب ( mostajib ) ، مأذون ، داعى ، حجّت ، و بعد از مرتبهء حجّت ، مقام امام است ، و سپس مقام اساس ، و بعد از آن مقام ناطق است ، كه جمعا هفت درجه مىشود ، و اين مدارج و عناوين آنها نزد نزاريه و پيروان حسن صبّاح البته با آنچه ذكر شد تفاوت دارد . * * * امام ششم شيعيان يعنى امام جعفر صادق ( ع ) به حق يكى از بزرگترين مراجع آگاه از شريعت و سنت شمرده مىشود . و يكى از نامدارترين فقهاى عالم اسلام است . او مرشد و معلم بعضى از بزرگترين محدثان امت اسلامى و واضع يا لااقل بزرگترين شارح يكى از علوم غريبه يعنى جفر شمرده مىشود . جاى شگفتى است كه در عصر حيات او جهان شيعه شكاف برداشت و گروه يا فرقهء جديدى از شيعه پا به عرصه گذاشت كه به اسامى يا صفات عديده ناميده شده : اسماعيليه ، سبعيه ، قرامطه ، هفت امامى ، ملاحده . البته چنان كه پژوهشهاى اخير هر گونه شك و شبهه‌يى را در اين باب بر طرف كرده است ، فرقهء قرامطه را نبايد با اسماعيليه اشتباه گرفت . كلمهء « اسماعيليه » نمايانگر منشأ اصلى و درست اين فرقه است . ساير صفات و برچسبها يا گمراه‌كننده است يا حاكى از نگرش