جمله مىگويد : شيخ ما ابو عبد اللّه اسكافى ( وفات ، 240 ه . ق . ) گفته است : نخستين كسانى كه به ارجاء محض قائل شدند معاويه و عمرو عاص بودند ، زيرا معتقد بودند كه با وجود ايمان ، معصيت زيان ندارد ، و از اينجا بود كه وقتى كسى او را گفت : « با كسى جنگيدى كه او را نيك مىشناختى [ يعنى با على ( ع ) ] ، و مرتكب كارهايى شدى كه [ زشتى و نادرستى ] آنها را مىدانستى . » معاويه در جواب او گفت : به قول خداى تعالى واثق بودم كه مىگويد « إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً » ( زمر ، 39 / آيهء 53 ) « 1 » خداى تعالى همهء گناهان را مىبخشد . پسرش يزيد نيز در مجلس شام ، همين استدلال را در جواب امام سجّاد ( ع ) كرد . « 2 » و نيز ابن ابى الحديد از « ابو الهذيل » ( وفات ، 226 ه . ق . ) نقل مىكند كه مىگفته است « اگر مذهب ارجاء نبود ، كسى در روى زمين بر خدا عصيان نمىورزيد . . . زيرا بيشتر عاصيان بر رحمت خدا اعتماد كرده‌اند ! « 3 » » * * * [ سه ويژگى مهم مرجئه ] روى هم رفته مذهب ارجاء داراى سه ويژگى مهم بوده كه از لحاظ سياسى و روانشناسى اجتماعى حائز اهمّيّت است : 1 . سكوت و تسليم . بدين معنى كه اين جماعت - كه از بد حادثه اسامى رجال آنها را يا نمىدانيم يا بسيار كمتر مىدانيم مانند بسيارى از فرقه‌هاى ديگر ، اهل تسليم و رضا بوده‌اند ، و مانند غالب عالمان دين در دورهء اموى به مضمون اين حديث پاىبند بوده‌اند كه « خدا اين دين را توسط مرد فاجرى هم تأييد مىكند » . « 4 » و حتى در اين زمان ، معتزله نيز كه بنى اميّه را جز عثمان و عمر بن عبد العزيز و يزيد بن وليد فاجر مىدانستند ، اين حديث

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغه ، 6 / 325 ، محمد ابو الفضل ابراهيم . شهرستانى مىگويد ( الملل و النحل ، 1 / 144 ، كيلانى ) « قيل اوّل من قال بالارجاء : الحسن بن محمد بن على بن ابى طالب ، و كان يكتب فيه الكتب الى الامصار ؛ الّا انّه ما أخّر العمل عن الايمان . » ( 2 ) . حمد اللّه مستوفى ، تاريخ گزيده ، 265 ، دكتر نوايى . « يزيد چون زين العابدين ( ع ) را ديد ، گفت : ديديد كه شما با خود چه كرديد و به منع بيعت كار خود به كجا رسانيديد ؟ زين العابدين گفت : ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها [ - نبرأ الارض و الانفس ] ( حديد ، 57 ، آيهء 22 ) . يزيد گفت : لا و اللّه : وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ ( شورى ، 42 / آيهء 30 ) » . ( 3 ) . شرح نهج ، 8 / 224 - 223 « لو لا مذهب الارجاء لما عصى اللّه فى الارض . . . فانّ اكثر العصاة انّما يعوّلون على الرّحمة . . . » . اين مطلب را بسنجيد با معنى بيت خواجهء شيراز ( ديوان ، 172 ، قزوينى ) : مىخور به بانگ چنگ و مخور غُصّه ، ور كسى * گويد تو را كه « باده مخور » ، گو « هو الغفور » ( 4 ) . شرح نهج ، 2 / 281 « انّ اللّه ليؤيّد هذا الدين بالرجل الفاجر » .