را صحيح مىشمردند و مىگفتند : در روزگار آنان ماليات جمع مىشد ، بلاد مختلف فتح مىگرديد ، مرزهاى اسلامى استوار و حصين بودند ، راه‌ها امن بودند ، و از ضعيف در برابر زورمند ستمكار حمايت مىشد ، و فاجر بودن آنها در اين امور و تحقق يافتن آنها و جلوگيرى از فتنه ، مؤثر بود و زيانى نداشت ، و حكم دربارهء آنها به خداى تعالى مربوط است و نه بندگان او . 2 . آسان‌گيرى . ظاهرا ، اين مذهب بر خلاف برخى مذاهب و فرقه‌ها - از جمله خوارج كه به سخت‌گيرى و حتى « قتل غيله » ( - ناگهان كشتن - « ترور » ) شهرت داشتند ، بيشتر به تسامح رفتار مىكرده‌اند ، يعنى نه خود اهل خشونت و سخت‌گيرى بوده‌اند و نه از اهل خشونت و سخت‌گيران حمايت عقيدتى مىكردند . 3 . بىاعتنايى به سياست . به احتمال زياد ، سياست را نيز كار پسنديده و قابل اعتنا نمىشمردند . در احوال اين جماعت ، كم و پيش مىخوانيم كه در عمل به اين سخن پيامبر اكرم عمل مىكردند كه « صلّوا خلف كلّ برّ و فاجر » پشت هر پيشواى نيكوكار و بدكارى نماز بگزاريد . « 1 » بسيارى از كسانى كه در شور و شر سياست فايده‌يى نمىديدند و ايام را فتنه‌انگيز مىيافتند گوشه مىگرفتند . كسان زيادى را مىشناسيم كه البتّه وابستگى ظاهرى ايشان به مرجئه مسلّم نبوده ، ولى در عمل رفتارى مىكردند كه به مرجئه بسيار نزديك بوده‌اند . مثلا كسانى كه امير مؤمنان ( ع ) را رها كردند ، از جمله عبد اللّه بن عمر و ابو موسى اشعرى ، از جملهء بهانه‌هاى ايشان اين بود كه : روزگار ، روزگار فتنه است و پيامبر اكرم ( ص ) گفته است : « سلامة الرّجل فى الفتنة ان يلزم بيته » سلامت مرد در روزگار فتنه در آن است كه در خانهء خود بنشيند . « 2 » در همين روزگار است كه عبد اللّه بن عمر پشت سر حجّاج يوسف نماز مىخواند ، و چون در اين باره از او مىپرسند ، در جواب مىگويد : « هرگاه كه ما را به نماز مىخوانند مىپذيريم ولى زمانى كه به شيطان مىخوانند رهايشان مىكنيم و نمىپذيريم . » « 3 » از كسان ديگرى كه اعتزال را برگزيدند و گفتند : « در فتنهء ميان صحابهء رسول اكرم ( ص ) داخل نمىشويم » ، به جز ابن عمر ، سعد بن ابى وقّاص ، محمد بن مسلمهء انصارى ، اسامة بن زيد بن حارثهء كلبى مولاى رسول اكرم ( ص ) را ياد كرده‌اند .

--> ( 1 ) . راغب اصفهانى ، محاضرات ، 4 / 446 . ( 2 ) . سيوطى ، جامع صغير ، 2 / 56 . ( 3 ) . راغب اصفهانى ، محاضرات ، 4 / 446 « كان ابن عمر - رضى اللّه عنه - يصلّى مع الحجّاج ، فقيل له فى ذلك ، فقال : اذا دعونا الى الصّلاة اجبناهم و اذا دعونا الى الشيطان تركناهم » .