اگر پاسخ ندهى تو را نأكل به شمار آورده وقسم را به مدّعى برمىگردانم . اگر باز هم بر سكوت اصرار ورزيد ، قسم را به مدّعى برمىگرداند وأو را بر ادعايش سوگند مىدهد ؟ مسئله محل اختلاف است . البتة به تصريح برخى ، ديدگاه دوم ( وأدار كردن به پاسخگويى ) قائل شناخته شده‌اى ندارد . 85 اگر سكوت مدّعى عليه به جهت آسيبى چون لالى يا ناشنوايى باشد ، با اشاره‌اى كه مقصود را بفهماند ، پاسخ مىدهد واگر اشاره‌اش نامفهوم ونيازمند مترجم بود ، دو مترجم عادل گزينش مىشود . 86 نفى علم : اگر مدّعى عليه در برابر ادعاى مدّعى بگويد نمىدانم ، به تصريح برخى ، منكر به شمار رفته ومحكوم به احكام آن است وقسم متوجه أو مىگردد وبا نبود بيّنه براي مدّعى ، بر نفى علم قسم مىخورد ويا قسم را به مدّعى برمىگرداند ؛ 87 ليكن برخى ، عدم كفايت سوگند ياد كردن بر نفى علم را به ظاهر كلمات فقها نسبت داده وگفته‌اند : قسم بايد جزمى باشد ؛ از اين رو ، در صورت عدم علم ، بايد قسم را به مدّعى برگرداند . 88 بعضي گفته‌اند : مقصود از ظاهر كلمات فقها صورتي است كه منكر از روى جزم ويقين انكار كند ، كه در اين صورت بايد به صورت جزمى قسم بخورد وكلمات آنان ، صورتي را كه نفى علم از خود كند ، دربر نمىگيرد . 89 آيا در اين صورت ، پس از قسم خوردن منكر بر نفى علم ، پرونده به كلى مختومه مىشود واقامهء بيّنه پس از آن پذيرفته نخواهد شد ، يا اين گونه نيست ؟ برخى ديدگاه دوم را ترجيح داده‌اند . 90 البتة أكثر فقها قسم چهارم ( ادعاى نفى علم ) را ذكر نكرده وعكس العمل مدّعى عليه در برابر دعواي مدّعى را در همان سه قسم نخست منحصر كرده‌اند . به همين دليل ، برخى اين قسم را در قسم انكار گنجانده واحكام آن را جارى ساخته‌اند . 91 چگونگى وآداب قسم دادن : قسم دادن به غير خدا صحيح نيست . قسم تنها با نام خدا تحقق مىيابد ، هرچند سوگند خورنده كافر باشد ؛ 92 ليكن به قول جمعى ،