واگر در آن محل نايبى نداشته باشد ، با وجود فردى شايسته براي عهده دارى نيابت از قاضى ، به أو اذن مىدهد كه ميان آن دو قضاوت كند . در غير اين صورت از مدّعى مىخواهد دعواي خود را مطرح كند . در صورت مسموع بودن دعوا ، خصم أو را در هر شرايطى احضار مىكند . 61 اگر مدّعى عليه زن باشد چنانچه وى از زنانى باشد كه نيازهاى بيرونى شان را خود تأمين مىكنند ، حكم أو حكم مرد است ؛ اما اگر از مخدّراتى است كه براي تأمين نيازهاى خود از منزل بيرون نمىروند ، مكلّف به حضور در دادگاه نمىشود ؛ بلكه حاكم كسى را به خانه أو مىفرستد تا ميان أو وخصمش قضاوت كند ويا از أو مىخواهد وكيلش را به دادگاه بفرستد ودر صورت نياز به سوگند ، كسى را نزد وى مىفرستد تا أو را سوگند دهد . 62 برخى ، قبل از طرح دعوا توسط مدّعى ، احضار خصم أو را واجب ندانسته‌اند ؛ اما پس از طرح ومسموع بودن دعوا ، احضار را مطلقا - حتى نسبت به مخدّره - واجب دانسته‌اند . 63 در مقابل ، بعضي احضار را مطلقا واجب ندانسته‌اند . 64 19 . بر قاضى رشوه گرفتن حرام است ؛ چنان كه رشوه دادن به أو نيز حرام خواهد بود ( - - ) رشوه ) . 20 . امام عليه السّلام بر أساس علم خود قضاوت وحكم نهايى را صادر مىكند ؛ ليكن ديگر قضات در حقوق الناس مىتوانند بر أساس علم خود قضاوت كنند ؛ اما در حقوق اللَّه ، ديدگاهها مختلف است . برخى حكم به عدم جواز كرده‌اند . 65 از برخى قدما عدم جواز در همهء حقوق ، حتى حقوق الناس نقل شده است ؛ 66 ليكن بر جواز قضاوت به علم در همهء حقوق ، ادعاى اجماع شده است 67 - - ) علم قاضى ) . چگونگى قضاوت : مستحب است دو طرف دعوا نزد قاضى بنشينند . ايستادن نيز جايز است . 68 پس از طرح دعوا توسط مدّعى ، در صورتي كه دعوا قابل پذيرش باشد ( - - ) دعوا ) آيا حاكم از مدّعى عليه مطالبه جواب مىكند يا مطالبه جواب متوقف بر درخواست مدّعى از قاضى است ؟ مسئله محل اختلاف است . 69