قسم استظهارى قسم استظهارى : سوگند خوردن بر ادعا پس از اقامه بيّنه بر آن براي احتياط . از آن در باب قضاء سخن گفته‌اند . ضابطه وقاعدهء كلى در دعاوى ، عدم تكليف مدّعى به سوگند ياد كردن است . وظيفهء أو تنها اقامهء بيّنه ( حاضر كردن شهود ) است وسوگند خوردن وظيفهء منكر مىباشد . از اين رو ، با اقامهء بيّنه ادعاى مدّعى ثابت وحكم به نفع أو صادر مىگردد ؛ ليكن مواردى از اين قاعده كلى استثنا شده است ، از جمله جايى كه خواهان ( مدّعى ) عليه ميّت ادعايى بكند ، كه علاوة بر اقامهء بيّنه ، بايد بر ادعاى خود سوگند بخورد تا حكم به نفع أو صادر شود . 1 آيا كودك ، ديوانه ، غايب ومانند آنان كه توانايى دفاع از خود را ندارند ، در حكم ياد شده ملحق به ميّت‌اند واگر كسى ادعايى عليه آنان داشته باشد وبيّنه نيز اقامه كند بايد بر ادعاى خود سوگند نيز بخورد يا نه ؟ مسئله محل اختلاف است . 2 الحاق به أكثر فقها ، 3 بلكه مشهور 4 نسبت داده شده است . آيا لزوم سوگند خوردن به دَين اختصاص دارد يا در همهء موارد ؛ أعم از آنكه مورد ادعا دين باشد يا عين يا منفعت ويا حق ، همچون حق خيار ، ثابت است ؟ مسئله اختلافى است . قول دوم به أكثر فقها نسبت داده شده است . 5 اگر مفاد شهادت بيّنه ، اقرار ميّت قبل از مرگش به ثبوت حق مدّعى بر عهده‌اش باشد ، در صورتي كه فاصله زماني ميان اقرار ومرگ به قدرى باشد كه اداى حق در آن مدت بر حسب عادت ممكن نيست ، آيا در اين فرض نيز مدّعى بايد سوگند ياد كند ؟ مسئله محل اختلاف است . 6 قسم استظهارى بايد نزد حاكم صورت گيرد وبا قسم خوردن نزد وارث يا حاكمى ديگر - غير از حاكمى كه بيّنه نزد أو اقامه شده است - حق مدّعى ثابت نمىگردد . 7 قسم استظهارى قابل اسقاط نيست ؛ از اين رو ، چنانچه وارث ميّت اين حق را اسقاط كند ، حق مدّعى تنها با اقامه بيّنه - وبدون قسم خوردن - ثابت نخواهد شد . 8

--> ( 1 ) . الروضة البهية 3 / 104 ؛ جواهر الكلام 40 / 194 ؛