از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله نقل شده است : « هركس بردهء مؤمنى را آزاد كند ، در ازاى آزادى هر عضوى از برده ، همان عضو از او از آتش جهنم آزاد مىشود » . 5 اقسام : برده با يكى از شيوه‌هاى زير آزاد مىگردد : عتق ، مكاتبه ( - - ) مكاتبه ) و تدبير ( - - ) تدبير ) . اركان : اركان عتق عبارت است از صيغه ( الفاظى كه در عتق به كارمى رود ) ، مُعتِق و مُعتَق . 1 . صيغه : بدون شك عتق با لفظ « تحرير » محقق مىشود . بنابر اين ، چنانچه مولا به قصد آزاد كردن بردهء خود به او بگويد : « انتَ حرٌ ؛ تو آزادى » ، برده آزاد مىشود . در اينكه با لفظ « اعتاق » مانند « اعتَقتُكَ » يا « انتَ مُعتَقٌ » يا « عَتيقٌ » نيز محقق مىشود يا نه ، اختلاف است . عتق با ساير الفاظ محقق نمىشود . 6 در صورت ناتوانى مُعتِق از تلفظ ، اشاره‌اى كه بيانگر آزاد كردن برده باشد كفايت مىكند . 7 صيغه بايد منجّز باشد و معلّق كردن آن برشرط ( چيزى كه احتمال وقوع آن مىرود ) يا صفتى ( چيزى كه وقوع آن حتمى است ) جز تدبير صحيح نيست ، مانند آنكه بگويد : « انتَ حرٌ انْ جاءَ وَلَدى ؛ اگر فرزندم باز گردد تو آزادى » يا « اذا طَلَعَ الشَمسُ فَانتَ حُرٌ ؛ آنگاه كه خورشيد برآيد تو آزادى » . از برخى قدما صحّت تعليق بر وقت و از بعض ديگر صحّت تعليق بر شرط نقل شده است . 8 2 . مُعتِق : در آزاد كننده بلوغ ، عقل ، قصد ، اختيار ، محجور نبودن و قصد قربت شرط است . بنابر اين ، عتق از سوى كودك ، ديوانه ، در حال خواب و مستى ، مُكرَه ، سفيه و مفلّس ( - - ) تفليس ) صحيح نيست . 9 در صحّت عتق كودك ده ساله و بيشتر اختلاف است . اكثر فقها آن را صحيح نمىدانند . 10 در اينكه در معتِق ، اسلام شرط است يا نه اختلاف است . 11 گروهى در مسئله تفصيل داده و گفته‌اند : چنانچه كافر منكر خدا باشد ، عتق او صحيح نيست ، اما اگر منشأ كفر ، چيزى جز انكار خدا - مانند انكار پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله - باشد ، عتق او صحيح خواهد بود . 12 عتق فضولى ( - - ) فضولى ) حتى با اجازهء مالك ، بنابر قول مشهور صحيح نيست . 13