به غير بعد از تحقق منعوت و بعد از وجود موصوف است ، پس عليت - ا - مثلا متحقق نمىتواند شد مگر بعد از تحقق ذات - ا - و مفروض اين است كه وجود - ا - ناشى از - ب - است پس - ا - متصف بعليت نمىشود تا بمعلوليت متصف نشود و بمعلوليت متصف نمىشود تا - ب - بعليت متصف نشود و - ب - بعليت متصف نمىشود تا به معلوليت متصف نشود ، زيرا كه مفروض اينست كه - ب - صادر از - ا - است و بمعلوليت متصف نمىشود تا الف بعليت متصف نشود و - ا - بعليت متصف نمىشود تا بمعلوليت متصف نشود ، و هكذا و هكذا پس عليات غير متناهيه و معلوليات غير متناهيه متحقق مىشوند ، و حال آنكه موضوعات متناهيند ، از اينجا ظاهر مىشود كه ممكن است تعبير از دور و تسلسل به عبارت واحده و آن اينست كه بالا رود عروض و تحقق عليّت و معلوليت الى غير النهايه به اين معنى كه هرچيزىكه معروض عليت است معروض معلوليت نيز باشد ، پس هرگاه موضوعات متناهى باشند در عدد دور است و الا تسلسل . اين مطلب شريف خالى از دقت و لطافت نيست تدبر كن مىفهمى انشاء اللّه و غنيمت شمار كه به اين نحو از تفصيل و تقرير و به اين قسم از تدقيق و تحقيق نخواهى يافت . علاوه بر اينها مقتضاى انصاف و تأمل آنست كه محاليت دور بعد از تصور معنى آن از بينات و بديهياتست و آنچه كه مذكور شد از باب مقربات و منبهاتست نه از قبيل دلايل و براهين چنان كه محقق لاهيجى ( رحمه اللّه ) به آن تصريح نموده است . لمعة " الهية " [ تعريف تسلسل و بيان دلائل بطلان تسلسل در سلسلهء علل و معاليل ] تسلسل عبارتست از ترتب امور غير متناهيه و مراد از ترتب امور غير متناهيه آنست كه چيزى معلول چيزى باشد و آن چيز دوم معلول سومى و آن سوم معلول چهارمى و همچنين هريك معلول ديگرى باشد الى غير النهايه يعنى منتهى نشود بعلتى كه اول سلسله باشد و او را علتى نباشد براهين عقليه بر بطلان و محاليت او بسيار است از آن جمله هفده برهان به نظر اين فقير رسيده است در اين رساله سه برهان از آن براهين را ذكر مىكنم و از بعضى از براهين اثبات واجب الوجود بالذات بطلان او نيز لازم مىآيد چنان كه