يك از مذكورات وجود عليحده و تحصل جداگانه دارند ، پس چگونه مركب حقيقى مىباشند . بلكه مركب حقيقى به آن معنى كه مذكور شد متحقق نمىتواند شد مگر در بسايط خارجيه . مىگويم : عناصر باعتبار جسميت جزء مركباتند نه باعتبار صور . بعبارت ديگر باعتبار جهت قوه جزءند به باعتبار جهت فعليت . حاصل كلام در عناصر دو جهت است ، جهت قوهء ياقوتى مثلا ، و جهت فعليت عناصرى از جهت اول جزءند نه از جهت ثانى ، از اينجا ظاهر مىشود كه عناصر باعتبار جهت فعليت در حقيقت جزء مركبات نيستند ، بلكه از جملهء شرايط تحقق جهت قوه كه جهت ماديت است مىباشند ، و آن در حقيقت - جزء مركب است . همين‌قدر در مقام جواب كافيست و الا بر اصل اين مطلب براهين عقليهء قاطعه قايم است كه ذكر آنها موجب اطناب و منافى ايجاز است ، و همچنين در انسان و غير او ، امور مذكوره باعتبار جهت قوت كه جهت ماديت است جزءند ، نه باعتبار جهات فعليت . بلكه به اين اعتبار از جمله شرايط تحقق اصل جهت قوه و ماديت و يا از شرايط كمال جهت قوه و ماديت مىباشند ، و اين معنى مراد است از آنچه كه گفته‌اند ماده بروجه ابهام معتبر است در مركبات نه بر وجه فعليت ، از اين جهت است كه تغير و تبدل در امور مذكوره و غير آنها متحقق مىشود و شخص همان شخص است بالضروره ، نمىبينى كه از بدايت طفوليت تا آخر زمان شيوخيّت تغيّرات و تبدلات لا تعد و لا تحصى ، در شخص متحقق مىشود و هويت شخصيه باقى است ، و على هذا - فقس فعلل و تفعلل - و به اين تحقيق اشكالات بسيار از مطالب ربوبيه و الهيه و غير آنها مندفع مىشود ، مستبصر باش و مركب اعتبارى آنست كه نه چنين باشد مثل كاسه با مجموعه و سرا و خانه . اخذ كن اين تحقيق لطيف را و ترك كن آنچه را كه در شروح و حواشى تجريد و غير آنها مذكور است در فرق در ميانه مركب حقيقى و مركب اعتبارى ، كه گرسنه را سير و تشنه را سيراب نمىگرداند ، و ذكر آنها موجب تطويل و منافى اختصار است . تقسيم " آخر [ بيان اقسام مركب اعتبارى ] هريك از مركب حقيقى و مركب اعتبارى دو قسم است مركب خارجى و مركب