عقلى . اول آنست كه اجزاى آن در خارج متمايز باشند به اين معنى كه در ازاى هرجزئى هويت عليحده و وجود جداگانه باشد ، خواه در ضمن مركب نيز چنين باشند چنان كه در مركب اعتبارى خارجى محقق است ، و خواه نه چنين باشد بلكه در ضمن صورت ديگر وجودى داشته باشد و منتقل شود از آن صورت به اين صورت و متحد باشد با آن ، چنان كه با صورت اولى نيز متحد بود ، از اينجا معلوم مىشود از براى لبيب كه منافات نيست در ميانهء اينكه ماده و صورت از اجزاى خارجيه باشند و در ميانهء آنچه كه محقق شد كه تحصل ماده در مركب بتحصل صورت است و آن را تحصل جداگانه نيست . تدبر كن در اين مسأله كه بسيار - بسيار دقيق و از غوامض مسائل الهيه است بسط تمامى از كلام مىخواهد لايق حال اين رساله و موقوف عليه اصل مدعى نيست . مثال مركب حقيقى خارجى ياقوت و انسان است باعتبار اينكه مركبند از ماده و صورت ، و مركب اعتبارى خارجى خانه و سرا است كه هريك مركبند از ديوار و سقف و غير آنها ، مركب عقلى آنست كه اجزاى آن در خارج متمايز نباشند . امثال مركب حقيقى عقلى سوادست كه مركب است از جنس و فصل كه عبارتند از لون و قابض بصر ، و انسان باعتبار اينكه مركب است از جنس و فصل ، از اينجا ظاهر مىشود كه شىء واحد به دو اعتبار مركب حقيقى خارجى و مركب حقيقى عقلى مىتواند شد ، مثال مركب اعتبارى عقلى ، لا شىء است ، و مركب از ماهيت و وجود از اقسام مركب حقيقى عقلى است ، چنان كه در لمعات سابقه محقق گرديد . تنبيه " فيه تحقيق " [ بيان آنكه مقدار ، مركب خارجى نمىباشد ] مقدار باعتبار اينكه مركب از جنس و فصل است ، مركب حقيقى عقلى است ، و باعتبار اجزاى مقداريه كه بحسب فرض و قطع و كسر و غير آنها حاصل مىشود از اقسام مركب نيست . زيرا كه بعد از قسمت آن مقدار معدوم و مقدار ديگر موجود مىشود ، پيش از قسمت اجزاء بالقوه است ، پس مقدار را مركب از اجزاى مقداريه شمردن مسامحه و من باب المجاز است اگرچه نفى اجزاى مقداريه فرضيه نيز داخل در اصل مسأله است . گويا مراد ايشان از بسيط من جميع الجهات آن است كه منقسم باجزا نباشد ، بنابراين مراد از مركب آن است كه منقسم باشد باجزاء پس شامل مقدار