حكمة " قرآنية " و لمعة " ايمانية " از اين تحقيقات و بيانات ظاهر و هويدا مىگردد سرّ قول خداوند عالم جل و علا در صحيفهء الهيه و صحيفهء قرآنيه « و هو « 1 » بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ » ، و معنى كلام معجز نظام خاتم اوصيا « عليه آلاف التحية و الثناء » در بعض از خطب بليغهء خود كه در توحيد انشا فرموده‌اند ، و در اصول كافى مذكور است و آن كلام اين است : « كل شىء منها بشىء محيط و المحيط بما احاط منها ، هو اللّه الاحد الصمد . . . » ، يعنى هرچيزى از آن اشيا به چيزى احاطه‌كننده است و چيزى كه احاطه‌كننده است به آنچه كه احاطه كرده است از آن اشيا ، او خداوند يگانه و بىنياز است . چه بسيار ظاهر است كه مراد از اين احاطه ، احاطه جسم بجسم ، و احاطهء مكان به متمكن ، و احاطهء محل به حال ، و احاطهء زمان بزمانيات ، و احاطهء كلى بجزئيات ، و احاطهء كل باجزا نيست بلكه مراد احاطهء قاهريت و عليّت و احاطهء تماميت و كماليت و احاطهء قوت و شدت وجود و كمالات وجود است از اين جهت است نسبت او بهمهء اشيا مساوى است و قيوميت او نسبت بهمهء ماهيات امكانيه در حد استوا و مرتبهء سوائيت است ، اينست معنى قيوميت مطلقه و قاهريت مطلقه و به اين سبب است كه اطلاق قيوم مطلق بر غير ذات مقدس او جايز و روا نيست ، و از اين جهت است نيز كه شيئى از اشيا از حيطهء علم او بيرون نيست و علمش قبل از ايجاد و بعد از ايجاد تغير و تبدل نمىپذيرد چنان كه در همان خطبه فرموده‌اند : « احاط بالأشياء علما قبل كونها ، فلم يزدد بها علما علمه بها قبل كونها كعلمه بها بعد تكوينها » يعنى احاطه كرده است علم او باشيا پيش از وجود اشيا ، پس زياد نكرده است علم را بسبب وجود اشيا علمش باشيا پيش از وجود اشيا ، مثل علم او است باشيا بعد از ايجاد اشيا ، تفاوت و اختلاف نسبت اشيا به او ناشى است از قبل اشيا نه از جهت او . تفصيل اين اجمال و تبيين اين مقال انشاء اللّه المتعال در مباحث علم واجب الوجود باشيا تحقق خواهد پذيرفت .

--> ( 1 ) - س 41 ، ى 54 ( إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ ) .