و منقول و رياضيات و علوم غريبه ماهر و استاد بوده است و صاحب مقامات و مظهر كرامات و خوارق عادات بوده ، و صدر المتألهين در علوم منقول از تلامذهء آن جناب است « 1 » ، و در بسيارى از علوم تصانيف دارد ، « 2 » و مقامات ايشان كالشمس فى وسط السماء مشهود است . [ 11 ] صدر المتألهين الشيرازى ( ملاصدرا ) « 3 » الحكيم المتأله الحقانى و العارف الموحد الصمدانى محمد الشهير بصدرالمتألهين الشيرازى ، در فنون حكمت و عرفان صاحب قواعد تازه و مؤسس اساس جديد است . « 4 »

--> ( 1 ) . صدر المتألهين در شرح الاصول من الكافى از جناب شيخ بهايى اين گونه ياد مىكند : « ذكر الشيخ البهايى و سند نافى العلوم النقلية روّح الله روحه » ( المقدمه ، ص 12 ) ، « حدثنى شيخى و استادى و من عليه فى العلوم النقلية استنادى ، عالم عصره و شيخ دهره ، بهاء الحق و الدين محمد العاملى الحارثى الهمدانى نور الله قلبه بالانوار القدسية » ( الحديث الاوّل ، ص 16 ) . ( 2 ) . از جمله آثار شيخ بهايى : خلاصة الحساب ، حبل المتين ، مشرق الشمسين ، الفوائد الصمدية ، الزبدة فى اصول الفقه ، شرح دعاء رؤية الهلال من الصحيفة السجادية ، الجامع العباسى ، مفتاح الفلاح ، الكشكول ، و . . . ( 3 ) . صدر الدين محمد بن ابراهيم بن يحيى القوامى الشيرازى متولد 979 ، متوفى 1050 . براى آشنايى با احوال وى رجوع كنيد به مقدمهء محسن بيدارفر بر تفسير القرآن الكريم ، تحت عنوان حول الكتاب و المؤلف ، ج 1 ، ص 9 تا 130 . و شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا تأليف سيد جلال الدين آشتيانى . ( 4 ) . از جمله ابتكارات صدر المتألهين در حكمت متعاليه مىتوان به مسائل زير اشاره كرد : اصالت وجود ، وحدت وجود ، حل اشكال از وجود ذهنى ، تحقيق در حقيقت وجوب ذاتى ازلى و حقيقت امكان در ممكنات و كشف نوعى امكان بنام امكان فقرى ، تحقيق در مناط احتياج به علت ، تحقيق در حقيقت عليت و نحوهء ارتباط معلول به علت و اينكه اضافه معلول به علت ، اضافه اشراقى است و بازگشت معلوليت به تجلى و تشأن است ، اثبات حركت جوهريه ، تحقيق در رابطهء ميان متغير و ثابت و حادث و قديم ، اثبات اتحاد عاقل و معقول ، اثبات حدوث زمانى عالم ، اثبات نوعى وحدت بنام وحدت حقه حقيقية ، اثبات اينكه تركيب جسم از ماده و صورت تركيب اتحادى است ، برهان صديقين براى اثبات واجب الوجود ، برهان خاص مبتنى بر برهان صديقين بر توحيد واجب ، تحقيق علم واجب به اينكه علم واجب به اشياء علم بسيط اجمالى در عين كشف تفصيلى است ، تحقيق در قاعدهء بسيط الحقيقة كل الاشياء ، اثبات اينكه نفس جسمانية الحدوث و روحانية البقاء است ، تحقيق در حقيقت ابصار و ساير ادراكات حسى ، تجرد قوه خيال ، اثبات اينكه النفس فى وحدتها كل القوى ، اثبات اينكه ادراك كلى به نحو تعالى است نه صرف تجريد و انتزاع ، اثبات معاد جسمانى ، اتحاد نفس ناطقه در سير صعودى به عقل فعال ، اثبات ارباب انواع به نحو اتم ، تحقيق صور برزخيه و مثل معلقة و عالم الطبيعة ، امكان اشرف و امكان اخس ، انسان به حسب باطن مختلف الحقيقة مىگردد ، شيئيت شىء به صورت اوست ، خلود كفار در عذاب ، بطلان تناسخ ، زمان به عنوان بعد چهارم ، حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى و مسألهء وحدت نهم در لزوم تناقض .