4 . حكمت متعاليه در عصر شاگردان ملا على نورى همه اساتيد حكمت متعاليه در قرن سيزدهم در حوزه‌هاى اصفهان ، تهران ، سبزوار و قزوين از شاگردان حكيم الهى ملا على نورى هستند . ما در اين مجال به ده نفر از مهمترين درس آموختگان محضر حكيم نورى اشاره مىكنيم : 1 - ملا محمّد اسماعيل بن محمّد سميع واحد العين درب كوشكى اصفهانى . از شاگردان دورهء اوّل ملا على نورى بوده ، اما بر خلاف استادش عمر طولانى نكرده و حوالى 1243 به رحمت خدا رفته است « 1 » . بسيار خوش‌بيان و خوش تقرير بوده ، بسيارى از طلاب فاضل فلسفه درس او را بر درس استادش حكيم نورى ترجيح مىداده‌اند و حتى در زمان حيات ملا على به درس ملا اسماعيل مىرفته‌اند . به‌ويژه كه ملا على در اواخر عمر به واسطه پاره‌اى ملاحظات بسيار محتاط شده بود ، اما ملا اسماعيل مطالب حكمى را صاف و عريان و با كمال صراحت بيان مىكرد . ملا آقا قزوينى و حاج ملا هادى سبزوارى از مهمترين شاگردان وى هستند . آثار او عبارتند از : 1 - تعليقات شوارق الالهام « 2 » . حواشى ملا اسماعيل بر شوارق ، مهمترين حواشى شوارق است و مورد عنايت ديگر محشيان شوارق و نيز حكماى پس از وى است . آقا على مدرس طهرانى در تعليقات شوارقش در مواضع متعددى به بحث و نقد حواشى ملا اسماعيل پرداخته و از او با احترام و تجليل ياد كرده است . 2 - شرح العرشية . ملا اسماعيل در اين شرح ، شرح شيخ احمد احسايى بر عرشيه را سخت مورد انتقاد قرار داده است . 3 - تعليقات على حواشى الجمالية على حاشية الخفرى على شرح القوشچى . « 3 »

--> ( 1 ) . استاد سيد جلال الدين همايى در مقالهء « ملا اسماعيل حكيم اصفهانى » در كتاب مقالات ادبى ( جلد اوّل ، تهران ، 1369 ص 428 - 438 ) طى تحقيق عالمانه‌اى اثبات كرده‌اند كه زمان وفات ملا اسمعيل حوالى 1243 سه سال قبل از وفات استادش ملا على نورى است ، و 1270 يا 1277 صحيح نيست . ضمنا ملا اسماعيل صاحب حواشى شوارق و استاد سبزوارى را نبايد با ملا اسماعيل خواجوى ( متوفى 1173 ) و ملا اسماعيل درب كوشكى متوفى 1304 مدرس فلسفه در حوزهء اصفهان و ملا اسماعيل اصفهانى نواده ملا اسماعيل خواجوى متوفى 1246 اشتباه گرفت . مطالب بيان شده دربارهء ملا اسماعيل را براساس تحقيق استاد همايى گزارش كرده‌ايم . ( 2 ) . تعليقات شوارق ملا اسماعيل در تمام چاپ‌هاى سنگى شوارق در تهران به چشم مىخورد . ( 3 ) . شرح عرشيه و تعليقات الحواشى الجماليه ملا اسماعيل متأسفانه هنوز منتشر نشده است .