ج : اين‌كه عنصرى عربى به موجب طبيعتى كه دارى عقلش با فلسفه و تأمل در فلسفه فاصله‌اى زياد دارد و در آن دوره‌اى كه عنصر عرب آقايى داشت ، يعنى دوران « خلفاى راشدين » ، فلسفه‌اى وجود نداشت و از بحث علمى و فلسفه ، جز هنگامى كه « ايرانىها » پيروز شدند و به كمك « عباسىها » آمدند و « اموىها » را مغلوب ساختند و زمام امور را به دست « عباسيان » دادند و خلافت را به « عراق » يعنى مهد تمدن ايران قديم انتقال دادند ، خبرى نبود . « رنان » پايان كنفرانس را به اين‌جا رساند كه : مردم چه شرقى و چه غربى ، همه بايد در تحصيل علم بكوشند و قدر آن را بدانند و افزود : « روح هر هيأت اجتماعى علم است ، و پيشرفت ملت‌ها متوقف بر آن است و اساس عدل نيز موقوف به آن و عقل به وسيله علم كسب قدرت مىكند و علم موجب پيشرفت و ترقّياتى مىشود كه احترام و آزادى انسان نيز موقوف بر آن است ! » پس از آن‌كه موضوع اين كنفرانس در روزنامه « ديبا » منتشر شد ، خاطر مسلمانان و خاورشناسان و محققانى كه در امور مربوط به مسلمانان كار مىكردند ، آشفته گرديد . يكى از كسانى كه بر گفتار « رنان » اعتراض كرد و رديه نوشت استاد « مسمر » رييس هيأت اعزامى « مصر » به « فرانسه » بود . اين مرد در بحث راجع به موضوع اول ، حاكى از اين‌كه تمدن عربى - مدنيّت عرب نيست - بلكه مدنيّت همه ملت‌هايى است كه به اسلام گراييده‌اند ، تقريباً تسليم شد . ولى در مسأله دوم گفت : در دين اسلام و تعليمات اسلامى ، چنين چيزى وجود ندارد كه مانع پيشرفت مسلمانان باشد ، به دليل اين‌كه مسلمانان در دوره‌هاى مختلف پيشرفت‌هايى داشته‌اند و دينشان مانع پيشرفتشان