نبوده است ، بلكه بعضى اوقات بر مسيحيان تقدم داشته‌اند و هر سياحى كه اين روزها در كشورهاى شرقى مسافرت مىكند احساس مىكند كه شرق نهضت كرده و سبك‌هاى اصلاح و پيشرفت را آموخته است بدون اين‌كه دين اسلام جلو پيشرفتشان را گرفته باشد » آن‌گاه افزود : « عجب اين است كه دو روز پيش از آن‌كه « مسيو رنان » اين كنفرانس را ايراد كند ، يكى از دانشمندان بزرگ در همان محفل ( دانشگاه سوربن ) كنفرانسى ايراد كرد درباره اكتشافات عرب در علم « حيات » و اين كنفرانس در مجله علمى منتشر شد . . . اين كنفرانس ما را به حقيقت تمدن اسلامى در قرون وسطى رهبرى مىكند و اگر « مسيو رنان » از اين كنفرانس مطلع بود ، و از آن‌چه « سديو » و « دوزى » در مؤلفاتشان از علوم و ادبيات و فنون و صنايع منسوب به عرب نوشته‌اند ، اطلاع مىداشت و مىدانست كه اين ملّت در علم كارهايى كرده است كه به شمار درنمىآيد - آن هم در روزهايى كه اروپا غرق در توحش و جهالت بود - چنين نسبتى را به عرب نمىداد ، و نيز بايد بداند كه اين علوم و پيشرفت آن با كمك دين بوده نه با مخالفت دينى . از اين گذشته « مسيو رنان » بايد بداند وقتى كه اسلام به نسطورىها و مجوس و يهودىهاى تابع خود اجازه داد كه در علومى كه « مسيو رنان » از آن نام مىبرد پيشرفت كنند ، چه سبب داشت كه ميليون‌ها مسلمان را به تحصيل علوم وادار نكند ؟ مسأله سوم را « مسيو مسمر » مورد انتقاد قرار نداد و بر آن ردى ننوشت . * * * جوانان مسلمان آن روز در « پاريس » با حماسه سرايى به مبارزه