جديد در هند » ، مولانا آزاد را پيشواى بزرگ دومين نهضت مسلمانان ناميده است . و جان گنتر در كتاب معروف خود : « درون آسيا » كه شرحى دربارهء كنگرهء ملى هندوستان است ، مولانا را به منزلهء روح كنگره و پيشواى عاليمقام روحانى مىخواند . علامه سيد سليمان ندوى شاگرد رشيد علامه شِبْلى نُعمانى هندى ، مؤلف كتاب معروف « شعر العَجَم » نوشته است كه در شرح حال زندگانى مولانا ابوالكلام آزاد ذهن من به ياد ابن تيميه و ابن‌قيم الجوزيه و اميةبن عبدالعزيز اندلسى و امام محمد غزالى و صدوق ابن‌بابويه و شيخ مفيد مىافتد . جواهر لعل نهرو نخست وزير هند ، خصايص مولانا را يك به يك مىشمارد و مىنويسد : هر وقت مولانا را مىبينم به ياد مؤلفين دائرةالمعارف فرانسوى كه قبل از انقلاب در اروپا بودند مىافتم ، در مشورت امور مهمه دانش و تدبير و فهم و فراست ، مولانا فوق العاده قوى و نيرومند است . مهاتما گاندى در جلد اول كتاب « دورى از تشدّد در امنيت و جنگ » اين‌طور مىنويسد : « مولانا آزاد از بزرگترين انديشمندان دنيا است و مطالعهء وسيع و ذهن عميق و فراست بلند دارد . كمتر كسى را ديده‌ام كه در ادبيات عرب و فارسى مثل مولانا تبحر داشته باشد و اين باعث افتخار من است كه در مبارزهء ملى هندوستان از 1920 ميلادى با مولانا رفيق هستم . مولانا از لحاظ تبيين مبانى اسلام نظير ندارد و عقيدهء ايشان در وطن‌دوستى همان‌طور نيرومند است كه در دين اسلام » .